منابع طبیعی

مقدمه:

 در محافل و مجامع مختلف، ایران همواره به عنوان کشوری موفق در امر مهار بیابان زایی و تثبیت شنهای روان بشمار می رود. این امر مرهون تلاش و پشتکار محققین، کارشناسان و دست اندرکارانی است که از مرکز تا اقصا نقاط دورافتاده بیابانی رنج گرما و سرما را با گوشت و پوست و استخوان چشیده اند و چه بسا اکنون بسیاری از آنان عمر خدمتی خود را سپری کرده و در این جمع نیستند. اما جسارتا باید به این نکته اذعان کرد که به رغم تلاشهای صورت گرفته، متاسفانه راهکارهای تحقیقاتی و اجرایی و نتایج ارزشمند آن برای استفاده و ارایه بعنوان یک فناوری در بسیاری از موارد به صورت مدون دیده نمی شود. کشورهای دیگری مثل چین که با مشکل بیابان و بیابان زایی مواجه هستند و کارهای خوبی نیز در این زمینه انجام داده اند، به دلیل ارایه همین راهکارها بصورت مدون و علمی خود را به عنوان کشوری صاحب فناوری در زمینه مدیریت بیابان و مهار بیابان زایی به جهانیان شناسانده اند. از آنجا که معرفی، انتقال و تبادل این دانش فنی بین کشوری می تواند در بهبود و ارتقاء روشهای بهینه کنترل بیابان زایی موثر باشد، در این مقاله روشهای مدیریتی و فناوریهای بکار گرفته شده در کشور چین در این حوزه برای دست اندرکاران بیابان زدایی کشورمان معرفی می شود،  باشد که ارایه آن تجربیات بتواند تعامل علمی کاراتری را در بین بخشهای سه گانه اجرایی، تحقیقاتی و آموزشی مرتبط با بیابان در درون کشور بوجود آورد.

این نکته را باید یادآوری کرد که، چين طي دهه هاي اخير توسعه اقتصادي و اجتماعي قابل توجهي يافته است. گرچه به نظر مي رسد كه اين پيشرفت ها و سرمايه گذاري ها بيشتر در بخش هاي صنعتي كشور صورت گرفته و بخش هاي كشاورزي و خدماتي چنين وضعيتي را نداشته اند، ولي در حال حاضر كشور چين در زمينه توليدات كشاورزي با جمعيت عظيم 3/1 ميلياردي به خودكفايي مورد نياز رسيده است.  در اين زمينه نبايد اين نكته را از ياد برد كه، چيني ها عمدتا مردمي پركار، سخت كوش وكم توقع بوده و فرهنگ تجملگرايي (هنوز) در زندگي آنها رسوخ نكرده است و دیگر اینکه چيني ها معتقدند «آنچه را عامه مردم به آن مي انديشند، ناظم آسمان نيز به آن مي انديشد.» از اين جهت تلاش مي كنند تا بدانند عامه مردم به چه مي انديشند و دانستن اين كه عامه مردم واقعاً به چه مي انديشند راهي جز تحقيق و پژوهش علمي و عيني ندارد .

اشاره

چين يكي از كشور هايي است كه كه با مسئله جدي بيابان زايي موا جه است. قسمت هاي مركزي وقسمت اعظم شمال غرب چين تحت تاثيراين پديده قرار دارد بطوري كه 791كانتي (مركز بخش)در 13 استان از كشور چين مورد تهديد بيابانزايي هستند .سطح كل اراضي تحت تا ثير اين پديده حدود 6/2ميليون كيلو متر مربع است كه 3/27 درصد از گستره كشور چين را تشكيل مي دهد. حدود 400 ميليون نفر از جمعيت كشور چين كه در اين مناطق زندگي مي كنند به نوعي از اثرات پديده بيابانزايي صدمه مي بينند. بر اساس برآورد هاي انجام شده گسترش سالانه پديده بيابانزايي در كل كشور حدود 2460 كيلومتر مربع است. بيابانزايي در چين اساسا ريشه اقليمي دارد، اما فعاليت هاي انساني از قبيل فشار توسعه اقتصادي، رشد جمعيت، احياءغير اصولي دشت ها ومراتع براي توليدات كشاورزي، عدم مديريت منابع آب، چراي مفرط و بيش از ظرفيت، قطع درختچه ها براي سوخت و كندن بوته هاي دارويي، تراس بندي روي شيب هاي تند و تپه ماهو رها، نمكي شدن/ قليايي شدن، استخراج نفت و معدن كاوي،كشتار پرندگان و فزوني جانوراني مثل موش از عوامل اصلي بيابان زايي در كشور چين است. مردم چين براي جلوگيري وغلبه بر اين پديده خطر ناك تلاش مداومي  داشته اند.ازدهه 1950 كه دولت چين بررسي هاي علمي ومطالعاتي را براي اولويت مقابله با اين پديده در منا طق ياد شده بطور جدي سازماندهي كرد، دانشمندان چيني روش هايي را براي تثبيت شن هاي روان در مناطق مختلف بكار گرفتند و پروژه اي را برای تجديد حيات اكو لوژ يكي از جمله پروژه احداث كمر بند سبز در مناطق شمال وشما ل غرب چين به عنوان يك اقدام ملي براي بيابان زدايي طراحي كردند. از سال 1950 تا 1988 شن زار هايي كه از طريق ايجاد پوشش گياهي تثبيت شدند بالغ بر 10⁶×10هكتار مي شود  همچنين واحه ها و كشتزارهاي جديدي كه در مناطق بياباني براي كشا ورزي ايجاد كردند بالغ بر 10⁶×5/0 هكتار ميشود.

روشهاي كنترل بيابان در کشور چين

1- روشهای جامع کنترل بیابان:

1-1 اصل وحدت اکولوژیک:  کنترل بیابان در کشور چین براساس اصل وحدت نتایج اکولوژیک و فواید اقتصادی اراضی با توجه به ویژگیهای منابع طبیعی و مسایل اجتماعی-اقتصادی صورت می گیرد (یا سعی می شود که اینگونه باشد). بطور مثال در راستای تغییر محیط اکولوژیک و توسعه تولیدات کشاورزی، اصل تنظیم نسبت اراضی (طرحهای یکپارچه) باید در نظر گرفته شود و نسبت های استفاده از زمین برای اهداف کشت و زرع، دامپروری، چراگاه و امثال آن معین شود. در مناطقی که بیابان زایی صورت گرفته با رعایت اجرای صحیح این موضوع فرایند بیابانی شدن زمین متوقف شده و وضعیت اقتصادی و اکولوژیکی منطقه بهبود یافته است. نمونه روشن آن را می توان در منطقه ای از توابع شهرستان Nianman  واقع در یک ناحیه شنزار مشاهده کرد. در این منطقه بر اثر کشت و زرع زیاد و قطع قبل از موعد درختان، بیابان زایی بسرعت گسترش یافته و 81 درصد از کل اراضی به بیابان تبدیل شده بود. در این ناحیه میانگین سالانه محصولات کشاورزی حدود 420 کیلو گرم در هکتار بود. پس از کنترل و محدود کردن اراضی دیمکاری و افزایش نواحی تحت کشت درختان و علوفه و احداث کمربندهای سبز بوسیله درختان ، بوته ها و گراس ها ، اراضی زراعی مورد تهدید بیابان زایی به تدریج کاهش یافت و با رعایت نسبت استفاده از اراضی( 21درصد برای اراضی زراعی، 52درصد برای درختکاری  و 27 درصد برای مراتع) ضمن تحت کنترل قرار گرفتن بیابان زایی، محصول زراعی در مقایسه با قبل از اجرای این الگو، معادل 436درصد افزایش یافت و فرایند بیابان زایی معکوس گردید.

1-2 اصلاح روش تامین انرژی در مناطق مستعد بیابان زایی:

در مناطق خشک و نیمه خشک چین و بویژه استان گانزو ( Gansu) و قسمتی از استانهای Ningxia  و Shaanxi ، برای تامین انرژی گرمایی و سرمایی بطور وسیعی از انرژی خورشیدی و در برخی موارد از انرژی بادی (تصویر1) استفاده می شود. قسمت اعظم نیازمندیهای شهری نیز از طریق انرژی خورشیدی تامین می شود. این مسئله یکی از اقدامات مهم برای بهبود محیط اکولوژیک، کاهش قطع درختان ، تامین علوفه و کنترل بیابان زایی است. در مجموع می توان گفت حل مشکل انرژی در نواحی روستایی[1] مواجه با پدیده بیابان زایی از طریق کنترل مصرف منابع انرژی موجود و توسعه منابع جدید انرژی ، در خاتمه بخشیدن به قطع درختان و تخریب پوشش گیاهی موثر بوده و انجام این دو ، تضمینی برای اصلاح تعادل اکولوژیک و کنترل گسترش بیابان زایی می باشد. در مناطق شیب داری که گاها کشاورزی دیم صورت می گیرد باید اراضی الزاما بصورت تراس بندی شده و بر اساس اصول علمی استوار باشد (تصویر شماره 2 ).

تصویر شماره ۱

1-4 انتقال آب به مناطق بیابانی برای کشت و کار و احیاء زمین:

وجود منابع آب زیر زمینی و روی زمینی از جمله رودخانه زرد چین که از استان گانزو می گذرد امکان خوبی را برای استفاده از این منابع در امر کشاورزی در بیابان فراهم کرده است.  مدیریت و هوشمندی چینی ها در بکارگیری و استفاده بهینه از این منابع بویژه در مناطق بیابانی قابل توجه است.

پروژه انحراف آب زانگ پو   Zhongpu Zhuanglang River Canal : يكي از پروژه هاي بزرگ دیگری كه براي آبياري و عمران اراضي در مناطق دشتي اطراف شهر لانجو (Lanzhou) طراحي و به مورد اجرا گذاشته شده است، پروژه كانال انحراف آب از رودخانه زوهانگ لانگ است كه دو شاخه دارد و طول يكي از آنها به 83 كيلومتر مي رسد. اين طرح عظيم كه در سطح ملي و بين المللي داراي اعتبار زيادي است طولاني ترين كانال زيرزميني در آسيا به حساب مي آيد. حدود 75 كيلومتر از كانال فوق با استفاده از لوله اي به قطر 2.7 متر و در عمق 404 متري از ميان كوههاي بسيار بزرگ عبور مي نمايد. اين كانال در بعضي از مناطق كه از زير كوه خارج مي شود بوسيله كانال هاي هوايي آب را به مناطق پايين دست هدايت مي كند. اولين قسمت كاتال 107 متر از سطح زمين فاصله دارد و دومين قسمت كه طول آن 2195 متر است بوسيله 76 پايه در ارتفاع 43 متري سطح زمين قرار دارد و دبي عبوري در اين قسمت 18 متر مكعب بر ثانيه است(تصویر شماره 3 ). دبي ورودي به كانال اصلي 33 متر مكعب بر ثانيه مي باشد. سطح اراضي آبياري براي اولين كانال 300.000 مو و براي دومين كانال 500.000 مو است. محل اراضي زراعي تقريبا در فاصله 60 كيلومتري شهر لانجو(مركز استان گانسو) قرار دارد و 3 كانتي با جمعيتي حدود 220000 نفر در اين منطقه ساكن هستند. كشاورزي در اين منطقه قبلا بصورت ديم بوده است.

قسمتی از کانال هوایی انتقال اب از رودخانه زوهانگ لانگ به اراضی اطراف شهر لانجو 

پروژه انتقال آب از رودخانه زرد به منطقه Jingtai: یکی از پروژه های عظیم انتقال آب از رودخانه زرد که به نوعی در کنترل بیابان زایی نیز تاثیر بسزایی داشته است مربوط به منطقه Jingtai است(تصویر شماره 4 ). در بخش اول پروژه که در سال 1969 شروع شده انتقال آب از رودخانه زرد برای کشاورزی در منطقه مذکور که یک منطقه بیابانی بوده و طوفانهای شن مزاحمت هایی را برای مردم در بر داشته صورت گرفته است. ارتفاع پمپاژ آب 472 متر با دبی 10.6 متر مکعب بر ثانیه و سطح زیر کشت آبی بالغ بر 300000 مو (هر مو تقريبا 0.67 هكتار است) است. در بخش دوم پروژه که در سال  1989 شروع شده ارتفاع پمپاژ آب 602 متر با دبی 18 متر مکب بر ثانیه و سطحی معادل 200000 مو تحت کشت قرار گرفته است. با انتقال آب و رواج کشاورزی آبی در این منطقه ضمن اینکه 300000 نفر از آن بهره مند می شوند طوفانهای گرد وخاک تا 50% کاهش یافته و درآمد مردم که در گذشته نامطلوب بوده است بطور چشمگیری افزایش یافته است. بنا به اظهار کارشناسان چینی کل اراضی محدوده شهر Jingtai قبلا بیابانی همرا با طوفانهای گرد و خاک بوده که اکنون بر اثر کشت آبی این اراضی، طوفانهای مذکور بنحو چشمگیری کاهش یافته است. لازم بیادآوری است مازاد آب، از همین محل به منطقه بیابانی دیگری بنام مین چین (Minqin) در فاصله 245 کیلومتری منتقل می شود که سطحی معادل 150000 مو را آبیاری می کند.

  محل پمپاژ آب از رودخانه زرد برای انتقال به منطقه Jingtai