منابع طبیعی

شرط رسيدن به توسعة‌ پايدار و امنيت غذايي، حفظ و حراست و بهره برداري مطلوب از  منابع طبيعي است. مسلما بدون حفاظت از منابع آب، خاك، جنگل، مرتع و بهره برداري بهينه از آنها نمي توان به توسعه پايدار و توليد مطمئني در كشاورزي دست يافت زيرا كشاورزي‌ بر بستر منابع‌ طبيعي‌ استقرار مي‌يابد و دوام‌ آن‌ بستگي‌ به وضعيت‌ منابع‌طبيعي‌ دارد. همانطور که حيات‌ خاك‌ به‌ مقدار آب‌ وابسته‌ است، آب‌ نيز به‌ وجود جنگل‌ها و مراتع‌ و پوشش‌ گياهي‌ هر منطقه‌ وابسته‌ است. در واقع‌ اگر منابع‌ طبيعي‌ سالم‌نباشد كشاورزي‌ و در نتيجه امنيت غذايي هم‌ امكان‌پذير نخواهد بود.

متاسفانه در حال حاضر منابع طبيعي تجديد شونده موجود در نامطلوبترين شرايط، مورد بهره برداري قرار مي گيرند. منابعي كه شايد در بسياري از جهات ارزش واقعي آن در محاسبات اقتصادي مورد توجه قرار نمي گيرد. به اين ترتيب مي توان گفت منابع طبيعي با وجود نقش حياتي كه در تامين غذا بازي مي كنند و از اجزاء اصلي محيط زيست به شمار مي روند، هيچ گاه از توجهي كه در خور اهميت آنها است برخوردار نبوده و بهره برداريهاي بي رويه و شتابزده موجب تخريب كيفيت و گاه نابودي كامل آنها شده است. انقراض گونه ها و تهديد تنوع زيستي، آلودگي آب، خاک و هوا، نابودي جنگل ها و مراتع و بحران هايي نظير بيابان زايي، فرسايش خاک و کمبود شديد منابع آب شيرين از جمله مخاطرات کنوني زيست محيطي است که طي دهه­هاي اخير و در پي بي توجهي به ملزومات توسعه پايدار بر منابع طبيعي كشور وارد شده است. اين موضوع براي كشور ما كه در رديف سرزمين هاي خشك با پوشش كم جنگل قرار دارد اهميت شايان توجهي دارد. يقينا در چنين كشورهايي بايد در استفاده و بهره برداري از منابع آب و جنگلها و مراتع دقت كافي بعمل آيد. از اين رو حفظ و حراست و بهره برداري مطلوب از جنگلها و مراتع که بعنوان بستر کشاورزي از آن ياد مي شود نقشي قابل توجه در امنيت غذايي کشور دارد. بارزترين اثر آن افزايش ذخيره آبهاي زيرزميني و ذخيره سازي آب در خاك و همچنين جلوگيري از فرسايش خاک است. مهمترين رودخانه هاي کشور با بيش از 40 درصد آبهاي جاري و 30 درصد کل نزولات آسماني و همچنين حدود 50 سد ساخته شده و در دست احداث در حوزه زاگرس، مرهون وجود جنگلهاي اين منطقه است. اين جنگل‌ها نقشي حياتي و کليدي در زندگي ميليونها انسان ساکن در غرب کشور دارند. 10 استان کشور با بيش از 50 شهرستان و 20 هزار روستا با جمعيتي بالغ بر15 ميليون نفر و همچنين50 درصد دام کشور در اين ناحيه قرار دارد. بيش از 800 هزار عشاير کوچ رو، دامداري خود را به‌طور مستقيم به اين جنگل‌ها مديون هستند و از اين راه پروتئين دامي نزديک به 20 ميليون نفر را تأمين مي‌کنند[1]. زندگي در غرب ايران بدون وجود جنگل‌هاي بلوط امکان‌پذير نخواهد بود. متاسفانه در حال حاضر گستره قابل‌ملاحظه‌اي از اين جنگل‌ها به‌دليل پديده ريزگردها و برخي عوامل ديگر دچار خشکيدگي شده و در حال از بين رفتن هستند. با به خطر افتادن حيات و شادابي اين جنگل‌ها نه‌تنها امنيت غذايي و اجتماعي- اقتصادي ميليون‌ها انسان ساکن در اين منطقه به خطر خواهد افتاد بلکه تنوع زيستي و حيات‌وحش چندين گونه جانوري نيز در معرض تهديد و آسيب قرار خواهد گرفت و در نهايت پديده بياباني شدن در اين منطقه به معني واقعي کلمه اتفاق خواهد افتاد.

از جمله موارد ديگري که براي نيل به امنيت غذايي کشور بايد بدان اشاره شود و به نوعي مرتبط با منابع طبيعي مي باشد، اصلاح الگوي مصرف آب و نان است. حجم زياد ضايعات نان، اتلاف زياد منابع آبي به دليل استفاده از روش هاي نادرست آبياري کشاورزي و عدم توجه به نگهداري مناسب از محصولات زراعي و باغي از مصاديق نگران کننده در اين زمينه است. اگرچه بخش کشاورزي بعنوان يکي از مهم‌ترين بخش‌هاي اقتصادي کشور حدود 18 درصد توليد ناخالص ملي، 25 درصد اشتغال، 85 درصد تأمين غذاي جامعه، 25 درصد صادرات غيرنفتي را فراهم مي‌کند، اما حدود 95-90 درصد از منابع آب کشور را هم مصرف مي‌کند که به علت راندمان پايين آبياري و هم‌چنين بالا بودن ضايعات کشاورزي به صورت مسقيم و غيرمستقيم بخش عمده‌اي از منابع آب را هدر مي‌دهد. آبي كه سرمنشآ آن در حوضه هاي آبخيزي است كه بدليل تخريب پوشش گياهي تبديل به سيلابهاي مخرب شده و از دسترس خارج مي شود. نتيجه هرز روي رواناب ها، علاوه بر كاهش تغذيه طبيعي آبخوانها در سراب حوضه سبب پيشروي آبهاي شور كوير به آبخوانهاي پاياب حوضه و اراضي اطراف مي شود. مضافا اينكه ته نشست رسوبات آغشته به املاح گچ و نمك در آرامگاه سيلاب كه عموما در حوضه هاي بسته داخلي قرار دارند منشاء پايان ناپاپذير خاك و ماسه هاي نمكداري مي شوند كه مناطق اطراف خود را آلوده كرده و سبب تخريب خاك و نهايتا از دست رفتن كامل استعداد باروري خاك و در يك كلام بياباني شدن منطقه مي شوند. گزارشات منتشر شده نشان مي دهد هر سال بين 13 تا 35 درصد محصولات کشاورزي از مرحله کاشت محصول تا مصرف به صورت ضايعات از بين مي‌رود اين مقدار معادل 11 تا 30 ميليارد مترمکعب از منابع آبي کشور است . به ازاي کاهش هر يک درصد از ميزان ضايعات کشاورزي حدود 870 ميليون مترمکعب آب صرفه‌جويي مي‌‌شود. اين در حالي است كه بخش قابل توجهي از اين آب بوسيله چاههای عميق و نيمه عميق كشور که تقریبا نیمی از آنها در مناطق ممنوعه حفر شده اند برداشت مي شود. به همين دليل بيشتر آبخوانه هاي كشور با روند منفي تراز آب مواجهند و هرسال از حجم آبهاي زيرزميني كاسته مي شود. متعاقب افت سطح آب زيرزميني، مشكلاتي همچون خشك شدن چاههاي آب، كاهش دبي رودخانه ها،تنزل كيفيت آب،  نشست زمين و تداخل سفره هاي آب شور و شيرين بوجود آمده است كه اين علايم به تنهايي يا باهم بطور واضح و روشن بروز پديده بيابان زايي را در ناحيه مربوطه نشان مي دهد. از طرفي  به سبب پمپاژ زياد آب از چاههاي عميق، كيفيت آبهاي زيرزميني تغيير كرده آنچنانكه شاخص "املاح محلول آب" در بيشتر نقاط كشور بيشتر از 1000 تا 1500 ميليگرم در ليتر است كه در مقايسه با ميزان مناسب براي آب شرب (500 ميليگرم در ليتر) وضع مطلوبي بشمار نمي رود. در پاره­اي از مناطق آب چاهها آنقدر شور شده كه باعث تخريب خاك سطحي شده و در نتيجه اين اراضي براي كشاورزي از حيز انتفاع خارج شده و رها شده اند (بروز پديده بيابانزايي). بسياري از درياچه ها و تالاب هاي كشور بر اثر مديريت نادرست آب در كشور و حدوث خشكساليها يا خشك شده اند و يا در شرف خشكي قرار گرفته اند و بصورت کانونهاي توليد گرد و غبار در آمده اند. تحقيقات انجام شده در بخش بيابان موسسه تحقيقات جنگلها و مراتع كشور نشان مي دهد که حدود 5 ميليون هکتار از مساحت کشور در اشغال شنزارها و تپه هاي ماسه اي قرار دارند که حدود 78 درصد تپه هاي ماسه اي بصورت فعال ، 14 درصد نيمه فعال و  مابقي يعني فقط 11 درصد غيرفعال است. فعاليت ماسه هاي روان و طوفانهاي گرد و غبار ناشي ازآن بعلت خساراتي که بر بخش کشاورزي وارد مي­کند ، مي­تواند امنيت غذايي کشور را به مخاطره اندازد. از اين رو در کشور خشک و نيمه خشکي مثل ايران که به استناد تحقيقات انجام شده در اين موسسه قريب 55 درصد مساحتش در قلمرو مناطق بياباني قرار گرفته است و همواره با خشکساليهاي مکرر روبروست، صرفه جويي و اصلاح الگوي مصرف آب بايد در سرلوحه برنامه هاي فوري و ضروري بخش کشاورزي قرار گيرد. موسسه تحقيقات جنگلها و مراتع کشور در راستاي اهداف تحقيقاتي خود علاوه بر اجراي صدها طرح و پروژه در زمينه هاي متنوع منابع طبيعي كه هريك به نوعي با امنيت غذايي مربوط است در مورد روشهاي بهره برداري، صرفه جويي و حفاظت منابع آب و همچنين شيوه هاي مناسب و پايدار بازسازي و بهره برداري از منابع آب و خاك براي كم كردن فشار بر اين منابع بويژه در مناطق بياباني کشور، كارهاي پژوهشي فراواني انجام داده است تا در غياب مقررات بازدارنده بهره برداري هاي نادرست از منابع خاك و آب بتواند راهکارهاي لازم را ارايه کند تا از فشار جاري بر آنها کاسته شود. برخي از اين طرحهاي تحقيقاتي بشرح زير است:

- طرح اجرايي پژوهشي گسترش سيلاب براي ايجا د مزارع و مراتع مشجر

- آبياري زيرزميني با لوله ها ي سفالي (براي صرفه جويي در مصرف آب)

- تعيين شيوه مناسب كاشت نهال تاغ به منظور كاهش ميزان آب مصرفي در مراحل اوليه كاشت

- بررسي درختكاري ديم با استفاده از هرزآب درمنطقه پروئيد بافت

- بررسي آبياري زيرزميني جهت توسعه فضا ي سبزمناطق بياباني

- بررسي تاثير ابياري با سيلا ب كالشور براستقرار و توليد گيا ها ن - مرتعي دست كا شت

- استفاده بهينه ازآب با اعما ل روشهاي مختلف آبياري جهت جلوگيري از شورشدن اراضي

- بررسي اثرمقاديرمختلف پليمر در افزايش آب قابل استفاده در خاكها ي شني

- بررسي عوامل موثر در شورشدن آب و خا ك و گسترش بيابان

- بررسي علل وعوامل شور و كويري شدن اراضي مرتعي استان يزد

- احيا ء و بهبود مراتع نواحي خشك ونيمه خشك استا ن خراسان براسا س اگرو-متئورولوژي

- تعيين مناطق تحت اثربيابانزايي به كمك اطلاعات ماهواره اي وسيستم اطلاعات جغرافيايي (GIS)

- نقش زراعت در بيابا ني شدن

- بررسي روند تغييرات شوري و قليائيت آب و خاك در اراضي اطراف ايستگاه نورالدين‌آباد گرمسار

- بررسي عوامل اجتماعي اقتصادي موثر بر فرايند بيابان زدايي در منطقه تهران

- پايش روند تغييرات شوري وقليائيت خاك وتغييرات كمي وكيفي منا بع آب در دشت كا شا ن

- بررسي استعدادرويشي شن زارها ي ايران با استفا ده ازروش بيلان آبي

- بررسي كارآيي پليمر پلي لاتيس در مقا يسه با مالچ نفتي در تثيبت شن ها ي روان و استقرار گيا ه

- بررسي علل افزايش و تشديد سيل درايران با تا كيد برنقش پوشش گياهي

- برآورد تقريبي نياز آبي چند گونه چوبي مناسب شنزارها و مناطق بياباني كشور

همچنين به منظور صرفه جويي و بهره برداري پايدار از منابع آبي کشور، اين موسسه استفاده از آبهاي شور و نامتعارف را نيز در سرلوحه اهداف تحقيقاتي حود قرار داده است. بطوريکه پاره اي از طرحهاي تحقيقاتي در زمينه استفاده از آبهاي شور مناطق بياباني براي احيا و اصلاح مراتع و توليد علوفه و همچنين پساب فاضلابهاي شهري با رعايت ملاحظات زيست محيطي؛ براي جنگلکاري و استفاده از چوب و فضاي سبز انجام شده و يا در حال انجام است.