منابع طبیعی

چرا به این روز افتاده ایم؟

 شرایط‌ خاص‌ اقلیمی‌ كشور ایران‌ كه‌ شامل‌ خشكی‌ و پراكنش‌ نامناسب‌ زمانی‌ و مكانی‌ بارندگی‌ است‌، یك‌ واقعیت‌ گریزناپذیر است‌. از این رو تولید موادغذایی‌ و كشاورزی‌ پایدار، وابسته‌ به‌ استفاده‌ صحیح‌ و منطقی‌ از منابع‌ آب‌ محدود كشور است‌.اگرچه کشاورزی از دو منظر مصرف آب و تأمین غذا به عنوان مهمترین موضوعات روز دنیا و جزو اصلی ترین دغدغه کارشناسان، محققین و دولت مردان محسوب می شود، اما استفاده غير منطقي از منابع آب در کشاورزي ايران يک حقيقت آشکار و انکار ناپذير است حدود 92 درصد از مجموعه مصارف آب کشور (88-86 ميليارد مترمکعب در سال) در بخش کشاورزي آنهم به صورت نامناسبی مصرف مي شود بخشی از این موضوع را می توان به راندمان آبیاری بسیار پایین در کشاورزی نسبت داد. راندمان آبیاری در ایران حدود 35 درصد است در حالیکه در کشورهای مشابه و همجوار با ایران به مراتب بیشتر است. به عنوان مثال راندمان آبیاری در لیبی ۶۰درصد، هند ۵۴درصد، مصر ۵۳درصد، سوریه ۴۵درصد، پاکستان ۴۴درصد، عربستان ۴۳درصد و ترکیه  ۴۰ درصد است. علاوه بر راندمان پایین آبیاری، راندمان تولید محصول نیز بسیار پایین است. در ايران برای 800 گرم محصول یک تن آب مصرف می شود یعنی با هر متر مکعب آب حدود 0.9-0.8 کیلوگرم محصول توليد مي شود در حالیکه متوسط دنيا 2 تا 2.5 کيلوگرم است. متاسفانه در فرایند تولید تا مصرف نیز هدر رفت زیادی وجود دارد. بعنوان مثال  30درصد نان توليدي كه از طريق 55 هزار نانوايي كشور به دست مصرف كننده ها مي رسد ضايع شده و دور ريخته مي شود يعني هر سال از 3000 ميليارد يارانه نان حدود هزار ميليارد تومان آن هدر مي رود[1]. باید توجه داشت كه اين هدر رفت فقط مربوط به محصول خالصي است كه بصورت نان و مستقيما تحويل مصرف كننده مي شود چنانچه ضايعات مراحل كاشت، داشت و برداشت محصولات نيز به اين رقم اضافه شود آه از نهاد هر ايراني دلسوز بلند مي شود. هرچند آمار ضایعات بخش كشاورزی و دامپروری متفاوت است، ولی برآوردهاي كارشناسي حاكي از اينست كه اين ضايعات بطور متوسط در بخش كشاورزي و زير بخش‌هاي زراعي، باغي، دام و طيور، شيلات و آبزيان بطور متوسط حدود 17.8درصد مي‌باشد. زير بخش باغباني با 28.1 درصد بالاترين و زير بخش دام و طيور با 6.1 درصد كمترين ضايعات را به خود اختصاص مي‌دهند. چنانچه آمار كل تولیدات بخش كشاورزی 85 میلیون تن در نظر گرفته شود و میانگین ضایعات سالانه كشاورزی در ایران همان 17.8 درصد در نظر گرفته شود، ‌هر سال 15.3میلیون تن محصول به دلیل كشاورزی سنتی، ‌نبود صنایع تبدیلی و تكمیلی كافی، ‌انبار و سردخانه و روشهای نوین نگهداری، ضایع می‌شود كه اين رقم (بدون در نظر گرفتن ضايعات نان) مي‌تواند تامين كننده غذاي حدود 10 تا 15 ميليون نفر در كشور باشد. اين يك روي سكه است، این وضعیت وقتی تاسف بارتر می شود که بدانيم حدود 60 درصد آب استحصالي براي آبياري اين محصولات را بيش از 760 هزار حلقه چاه عميق و نيمه عميق از دل سفره هاي آب زيرزميني بالا مي كشند (جداي از آبهاي سطحي) که 360 هزار حلقه آنها در مناطق ممنوعه حفر شده اند. این چاهها بطور شبانه روزي سهم قابل توجهي از انرژي برق و نفت و گاز اين كشور را مصرف مي كنند تا فقط آب را از دل زمين بالا بكشند و تاسف بار تر اينكه 60 تا 65 درصد اين آب استحصالي تا رسيدن به مزرعه از طريق تبخير و نفوذ از دسترس خارج مي شود و در نتيجه محصولاتي كه با راندمان ابياري 30 تا 35 درصد توليد مي شوند به اين سادگي از گردونه توليد و مصرف بهينه خارج مي شوند.

علاوه بر مشکلاتی که در بخش آب کشاورزی برشمرده شد، در مصارف شرب و صنعت نیز هدر رفت زیادی دیده می شود. براساس گزارشات موجود میزان هدر رفت آب شهری در ایران 28 تا 30 درصد است که عمدتا ناشی از فرسودگی تاسیسات آب و شبکه های آبرسانی است[2]. باید کم توجهی برخی از مصرف کنندکان آب شرب شهری را نیز به این مشکل اضافه کرد. در جایی که 6500 روستاي کشور فاقد منابع آب شرب هستند و آب شرب آنها توسط تانکر از مناطق دوردست منتقل مي شود شهروندان کلانشهرها و بویژه پایتخت نشینان ۲ برابر استاندارد جهاني آب مصرف می کنند. مقایسه میانگین آب مصرفی سرانه جهان با ایران بخوبی گویای این واقعیت است. سرانه آب مصرفی جهان حدود 580 مترمکعب برای هر نفر در سال است در حالیکه این رقم در ایران حدود 1300 مترمکعب در سال است.ازاین رو نباید از آمار و ارقام و مصاحبه های مسئولین و دست اندرکار آب کشور تعجب کرد وقتی که می گویند هم اکنون ۱۱ کلان‌شهر ایران از جمله اراک، اصفهان، شيراز، قزوين، قم، کرج، کرمان، مشهد، همدان و يزد با جمعیتی بالغ بر ۳۷ ميليون نفر در مرحله تنش آبي قرار دارند[3]. این وضعیت برای پایتخت ایران بسیار جدي­تر است بطوریکه 79 درصد توان ذخيره سدهاي تهران خالي از آب مانده است و اگر شهروندان تهرانی رفتار مصرف آب خود را تغییر ندهند در تابستان امسال جيره بندي آب را تجربه خواهند کرد.کاهش منابع آبی و افزایش نیازها در کشور حتی منجر به مسائل امنیتی شده و ما نمونه‌ای از تجمعات و اعتراضات را به دلیل کاهش منابع آبی در شهرها و روستاها شاهد هستیم.

در كنار كاهش كميت منابع آب، انتشار پساب‌هاي صنعتي، كشاورزي و شهري نيز از ديگر عوامل تهديد كننده منابع محدود آب كشور محسوب ميشوند. هر روز بر تعداد تالابهای ایرانی که در لیست سیاه مونترآل قرار می گیرند،افزوده می شود ؛ تالابهایی که به دلیل ورود پسابها و فاضلابها و سایر آلودگی ها در معرض خشک شدن و یا نابودی قرار گرفته اند. رودخانه های کشور نیز وضعیت مناسبی ندارند بطوریکه حدود ۱۶۳ رودخانه آلوده در کشور شناسايی شده که درصد آلودگی 60 تا70 رودخانه به بالاترین میزان رسیده است. در مصارف آب برای صنعت نیز وضعیت مناسبی وجود ندارد.از 400 شهرك صنعتي موجود در كشور فقط 16 شهرك آب تصفيه شده دارند از طرفي در كشور هاي پيشرفته آب مصرفي در صنعت را تا 16 بار از طريق بازچرخش (recycling) استفاده مي كنند در حاليكه در كشور ما با يكبار مصرف از دسترس خارج مي شود.

          .... ادامه دارد....