منابع طبیعی

2-4-9-5_تپه‌هاي ماسه بادي ـ نبكاها

تپه‌هاي ماسه‌اي يكي از گسترده‌ترين اشكال ژئومرفولوژي نشاندهنده قلمرو بيابان در استان سيستان و بلوچستان هستند. بطور كلي 7 منطقه تحت پوشش تپه‌ماسه‌ها را در استان مي‌توان تفكيك و معرفي نمود:

الف)تپه‌ماسه‌هاي منطقه سيستان

در بخش شمال استان در دشت سيستان، نبكا‌هاي فعال و غير ثابت در بيشتر مناطق دشت و اطراف درياچه‌هامون، تپه‌هاي نسبتاً مرتفع مناطق نياتك، زهك، تاسوكي، شهرسوخته تا مرزهاي افغانستان همه شواهد گسترش قلمرو بيابان در اين منطقه وسيع از استان سيستان و بلوچستان مي‌باشند.

 ب)تپه‌ماسه‌هاي منطقه زاهدان _ ميرجاوه

از قسمت‌هاي غرب زاهدان تا نواحي خود شهر زاهدان و جنوب آن و به طرف شرق تا ميرجاوه و شرق ميرجاوه تا مرزهاي پاكستان  تحت پوشش بادهاي فرساينده و تشكيل ماسه‌زارها و تپه‌هاي شني است. روند گسترش و توسعه ماسه‌زار و تپه‌ماسه‌ها در اين منطقه، از غرب و شمال غرب به سمت شرق و جنوب شرق افزايش ولي، ميزان وشدت فعاليت تپه‌ها در قسمت‌هاي غربي بيشتر به ‌نظر مي‌رسد. شكل تپه‌ها در اين منطقه نيز متنوع و از نبكا‌هاي كوچك تا  برخان‌هاي مرتفع تغيير مي‌كند.

ج)تپه‌ماسه‌هاي منطقه نصرت‌آباد

در شمال‌غربي استان يعني در منطقه نصرت‌آباد، فعاليت ‌فرسايش بادي از شرق نصرت‌آباد آغاز و به سمت غرب با روند شمال‌غربي ادامه مي‌يابد. پهنه‌هاي ماسه‌‌زار متحرك و نبكاهاي كوچك و بزرگ در اين منطقه مشاهده مي‌شوند. مخروط افكنه‌هاي  بزرگ اطراف منطقه ترسيب تپه‌هاي ماسه‌اي مناطق برداشت هستند كه شدت فرسايش بادي در اين مناطق زياد است.

د)تپه‌ماسه‌هاي منطقه لوت

بخشي از كوير لوت در استان سيستان و بلوچستان واقع كه يكي از مناطق وسيع تپه‌هاي ماسه‌اي در غرب استان و همجوار با استان كرمان است و برخان‌‌ها وتپه‌هاي ماسه اي مرتفعي در آن مشاهده مي‌شود. اين منطقه غالباً خالي از سكنه، بدون پوشش گياهي و ديگر فعاليت‌هاي عمده بيولوژيك بوده و چهره مطلق بياباني بر غالب بخش‌هاي آن حاكم است. اين منطقه از سمت جنوب، تا بخش‌هاي شمال و غرب بزمان ادامه مي‌يابد.

ه)تپه‌ماسه‌هاي منطقه ايرانشهر_جازموريان

از نظر ميزان فعاليت، وسعت ماسه‌زارها و نقش آن‌ها در مسائل اقتصادي و اجتماعي، منطقه ايرانشهر_جازموريان مهمترين منطقه تحت گسترش تپه‌هاي ماسه‌اي در استان است. شكل ژئومرفولوژي آن‌ها از پهنه‌هاي متحرك ماسه‌زار تا نبكا‌هاي كوچك و تا برخان‌هاي مرتفع(بيش از 10 متر ارتفاع) و فعاليت آن‌ها نيز از تپه‌هاي غير فعال و تثبيت شده تا تپه‌هاي نيمه‌فعال و تا تپه‌هاي بسيار فعال تغيير مي‌كند. اين منطقه از ايرانشهر و بخش‌هاي جنوبي آن آغاز و تا گودال اصلي جازموريان ادامه مي‌يابد كه در اين ميان نواحي مهمي ازجمله شهر بمپور، روستاهاي زيادي در ناحيه شمس آباد، ناحيه وسيع سردگال و كاسكين، ناحيه جنوب بزمان، ناحيه اسپكه، مسكوتان، چارزي، جلگه چاه‌هاشم و دلگان را در برمي‌گيرد.

و)تپه‌ماسه‌هاي منطقه ساحلي استان

در مناطق ساحلي درياي عمان از شرقي ترين بخش ساحل يعني نواحي پسابندر تا غربي‌ترين نواحي آن يعني ناحيه زرآباد كم و بيش تپه‌هاي ماسه اي مشاهده مي‌شوند كه از سمت شرق به سمت غرب بيشتر گسترش مي‌يابند. اين تپه‌ها غالباً منفرد و به صورت نبكاهاي كوتاه هستند. ويژگي‌هاي تپه‌ماسه‌ها در اين منطقه با ساير مناطق استان متفاوت است و به نظر مي‌رسد كه اين تفاوت در اشكال ژئومرفولوژي و همچنين منشاء تپه‌ها نهفته باشد.

ز) منطقه تپه‌ماسه‌هاي كوچك پراكنده :

علاوه بر شش منطقه اصلي و عمده گسترش تپه‌ماسه‌هاي ذكرشده، مناطق پراكنده و كوچكي از تپه‌هاي ماسه‌اي در ساير نقاط استان نيز ازجمله در شرق سراوان(ناحيه‌ سوران)، جنوب‌غربي خاش(ناحيه اطراف‌هامون‌هاي تگور و چاه‌غيب)، در نواحي پيشين و حتي مناطق كوهستاني بنت و فنوج مشاهده مي‌شوند.

2-4-9-6-قلمرو بيابان‌هاي ژئومرفولوژي استان

اشكال ژئومرفولوژي خاصي در استان ديده‌ مي‌شود كه بر اساس آن‌ها مي‌توان قلمرو محدوده هاي بياباني و غير‌بياباني استان را تعيين نمود. به ترتيب، تپه‌هاي ماسه بادي، تيپ‌هايي از دشت‌سرها، كويرها و زمينهاي نمكي، بدلندها و بسرتهاي طغياني در تعين قلمرو بيابان ژئومرفولوژي در استان داراي اهميت مي‌باشند. اشكال مزبور در مناطق مختلف استان گسترش دارند ولي گسترش اصلي و تراكم آن‌ها در منطقه بياباني سيستان، نصرت‌آباد، زاهدان، ميرجاوه، جنوب و جنوب‌غرب زاهدان، جنوب‌غرب خاش، جنوب شرق و غرب سراوان، غرب ايرانشهر، شرق نيكشهر، منطقه پيشين تا دشتياري چابهار و سواحل درياي عمان از مرز پاكستان تا مرز استان هرمزگان به شكل نسبتاً يكپارچه‌اي مشاهده‌مي‌شوند. رخساره تپه‌ماسه‌ها و ماسه‌زار‌هاي ناشي از فرسايش بادي و دشت‌سرهاي لخت و يا پوشيده در اكثر اين مناطق بياباني، به عنوان اشكال غالب ديده مي‌شوند. شكل زير نقشه‌ قلمرو بيابان‌هاي ژئومرفولوژي استان را نشان مي‌دهند.