تحلیل حساسیت زیرحوضه ها برای سیلخیزی (1):
بــراي بـررسي و شنـاخت روابــط بين عوامل موثر بر سيلخيزي زيرحوضهها،معمولا از روش آناليز حساسيت (Sensitivity Analysis) استفاده مي شود. بدين منظور پس از تعيين هيدروگراف سيل خروجي حوضه با مشاركت كليه زير حوضهها، عوامل مورد نظر، به ترتيب در هر يك از زير حوضهها تغيير داده ميشود تا تأثير آن عامل در دبي اوج خروجي مشخص شود .به اين ترتيب پس از هر بار اجراي مدل HEC.HMS، تأثير اين تعييرات در دبي اوج خروجي كل حوضه منعكس ميگردد. با اين روش ضمن شناسايي عوامل مؤثر، زير حوضهاي كه به اين تغييرات حساسيت بيشتري نشان دهد نيز شناسايي ميشود. این بررسی برای یک مطالعه موردی (حوضه مارون ) انجام شده که در زیر شرح داده شده است.
۱- بررسی اثر تغییرات عامل شیب آبراهه ها در سیلخیزی حوضه: برای تعیین زیرحوضه هایی که نسبت به این عامل حساسیت بیشتری در سیلخیزی دارند به تفکیک برای دو بارش طراحی متفاوت و در هر یک از زیرحوضه ها انجام شد. برای این کار با توجه به رابطه مربوطه زمان تاخیر جدیدی برای عامل مورد نظر در دامنه انتخاب شده که به نوبت در هر يك از زير حوضه تغيير داده می شد محاسبه و وارد مدل گردید تا اثر این تغییرات در دبی خروجی محل مورد نظر مشخص شود. به اين ترتيب پس از هر بار اجراي مدل، تاثير اين تغييرات در دبي خروجي كل حوضه و بازه های مورد نظر منعكس ميگرديد. با اين روش زير حوضهاي كه به اين تغييرات حساسيت بيشتري نشان ميداد شناسايي شد. باید گفت در اكثر مطالعاتي كه تاكنون براي بررسي عوامل مؤثر بر سيل انجام پذيرفته است معمولا اين عامل در سطح زيرحوضه بدون توجه به تاثير آن در سيل خروجي حوضه مورد بررسي قرار گرفته است در اين صورت حساسيت تغييرات عامل مورد نظر فقط در مقابل دبي خروجی زيرحوضه بررسي مي شود بدون اينكه تاثير آن عامل در سيل خروجي حوضه یا محل تلاقی بازه ها ديده شود اماچنانچه از ديدگاه میزان مشارکت زیرحوضه ها یا واحدهای هیدرولوژیک در خروجی حوضه یا بازه مورد نظر که هدف اصلی این بخش از مطالعه است به موضوع نگريسته شود وضعيت فرق مي كند. هـمانگونه كه در شكل زير ديده ميشود تغييرات شيب آبراهه در هر يك از زيرحوضهها (واحدهای هیدرولوژیک)، تغييرات متفاوتي در خروجی حوضه از خود بر جاي ميگذارد که این موضوع ناشی از اثرات متقابل همزمانی حضور دبی واحدهای هیدرولوژیک در محل مورد نظر می باشد . تغييرات شيب آبراهه در تعدادی از زيرحوضه ها در جهت عکس زيرحوضه های دیگر عمل می کنند شاخص ترین آنها واحدهای هیدرولوژیک A2-1 و CB1-1 می باشند. يعني در اين دو زيرحوضه بر خلاف واحدهای دیگر با کم شدن شيبآبراهه، دبي خروجي حوضه زیاد می شود (عکس تصور حاکم). بالعكس، وقتي شيب آبراهه در واحدهای A1 ، A2 ، CB1 و B2-2كاهش مييابد دبي خروجي در محل مورد نظر نیز کم می شود، کم و زیاد شدن شيب آبراهه در سایر واحدهای هیدرولوژیک تفاوت محسوسی در دبی خروجی محل مورد نظر نشان نمی دهند. بنا براین چنانچه هدف آبخیزدار استفاده از سازه های آبراهه ای برای کاهش دبی سیلابی در محل مورد نظر باشد این عملیات باید در واحدهای A1 ، A2 ، CB1 و B2-2 انجام شود و هیچگونه عملیات آبراهه ای برای کاهش سیلاب در واحد A2-1 و CB1-1 صورت نگیرد. اين موضوع از نكات بسيار ظريفي است كه در عمليات آبخيزداري و كنترل سيل در زيرحوضههاي آبخيز خصوصاً هنگام طراحيعمليات كاهش شيب آبراهه در زيرحوضهها بايد مورد توجه قرار گيرد. در غير اينصورت و بر خلاف تصور حاكم، امكان دارد اجراي اينگونه عمليات در برخي واحدها اثر تشديد كننده در سيل خروجي ايجاد نمايد.
محمدخسروشاهی هستم، دکتری اقلیم-هیدرولوژی از دانشگاه تربیت مدرس و کارشناسی ارشد مهندسی آبخیزداری از دانشگاه تهران، نیمی از عمر خدمتی خود را در سازمان جنگلها, مراتع و آبخیزداری کشور ( در زمینه مهار بیابانزایی, آبخیزداری و آموزش منابع طبیعی) سپری کرده ام و از سال 1374 در موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع كشور به عنوان یک عضو هیات علمی مشغول بکارم. هدف از راه اندازی این وبلاگ، انتشار آموخته های علمی و عملی در طول چهار دهه کار اجرایی-آموزشی و تحقیقاتی برای استفاده کارشناسان، محققان و دانشجویان عزیز دانشگاه ها است