منابع طبیعی

 مراتع علاوه بر نقشي که در تولید و تامین علوفه دارند دارای ارزشهای دیگری هم هستند.  محاسبات و ارزیابی های بین المللی  نشان داده است که ارزش یک هکتار مرتع در سال معادل ۲۳۲ دلار است که 25 درصد این مقدار مربوط به تامین علوفه و 75 درصد آن مربوط به ارزش های زیست محیطی است. به بیان دیگر مراتع ايران علاوه بر تولید 10.7 میلیون تن علوفه؛ تقریبا چهار برابر همین مقدار ارزشهای غیر مستقیمی دارند که معمولا در محاسبات اقتصادی نادیده گرفته می شود. نقش ديگر مراتع را بايد در جلوگيري از بروز پديده سيلاب دانست.

در حال حاضر میزان علوفه توليدي مراتع ايران تامين كننده غذاي 37 ميليون واحد دامي در مدت 7 ماه از سال مي باشد در حاليكه از 124 ميليون واحد دامي كشور، حداقل 83 ميليون واحد دامي صرفاً از مراتع استفاده مي نمايند و اين كار يعني نابودي مراتع.   

ميزان علوفه توليدي سالانه در مراتع كشور حدود 10.7 ميليون تن علوفه خشك یا 5.8 میلیون تن T.D.N  [1]برآورد می شود. چنانچه میزان علوفه مورد نیاز یک واحد دامی در سال 276.5 کیلو گرم  T.D.N  و هر کیلو گرم علوفه مرتعی معادل T.D.N 0.55 در نظر گرفته شود. این میزان علوفه مي تواند تامين كننده غذاي 37 ميليون واحد دامي در مدت 7 ماه از سال باشد. در حاليكه بر اساس آمارهاي موجود در حال حاضر 124 میلیون واحد دامي در كشور موجود بوده[2] و حداقل 83 ميليون واحد دامي از كل دامهاي كشور صرفاً از مراتع استفاده مي نمايند و اين امر يعني چراي بيش از دو برابر ظرفيت مجاز،  سبب تداوم سير تخريب مراتع كشور شده و از طرفي افزايش مرگ و مير دامي به علت سوء تغذیه و كاهش توليدات آنها نتيجه ديگر اين امر است. مطالعاتي كه در مناطق مختلف صورت گرفته همه جا يك نتيجه داشته است و آن فشار زياد روي مراتع است و تعداد دام موجود اصلاً با ظرفيت مراتع سازگاري ندارد.

متاسفانه در مقابل افزايش تعداد دام جثه آن كوچك مي شود يعني هر چه بر تعداد دام اضافه مي شود وزن آنها كاهش مي يابد تا آنجا كه آمار و ارقام نشان مي دهد تا چندين سال پيش دامي كه به كشتار مي رسيد اگر لاشه اش حدود 40 كيلو وزن داشت اکنون به کمتر از 20 كيلو می رسد[3]. مسلماً دامي كه جهت دسترسي به علوفه در مراتع بايستي مدام به دور خود بچرخد و يا مسافتي طولاني راه برود و يا با نان خشك و كپك زده تغذيه شود وضعي بهتر از اين نخواهد داشت

به اين ترتيب علاوه بر جثه نحيف و لاغر ؛ افزايش درصد تلفات بره زائي را هم به دنبال خواهد داشت. از طرفي در اين رفت و آمدهاي مكرر دام در مراتع مناطق خشك، خاك سطحي زمين بوسيلة‌ سم دام نرم و به صورت پودر در مي آيد كه با كوچكترين نسيمي گرد و خاك به حركت در آمده و باعث آلودگي هوا بویژه در مناطق بیابانی شده و در صورت وزيدن بادهاي شديدتر طوفانهاي گردو خاك و شن و ماسه آرامش را از مردم سلب  كرده و باعث خسارات زيادي از جمله پر كردن كانالهاي آبياري و مزارع و ابنيه و جاده ها مي شود.

در مورد وسعت مراتع كشور اعداد و ارقام متفاوتي در نشريات و مقالات ديده مي شود. تاکنون اعداد 100، 106و 120 میلیون هکتار برای مساحت مراتع کشور ارایه شده است. یک شرکت آمریکایی در سال 1974 از طریق عكس هاي ماهواره اي سطح مراتع کشور را بالغ بر 90 ميليون هكتار  برآورده کرده است[1]. با توجه به نرخ تخريب مراتع  در طی چندین سال گذشته درکیفیت و درجه بندی آنها تغییراتی حاصل شده است بطوری که در طبقه بندی قبل از انقلآب سطح مراتع خوب، متوسط و فقیر به ترتیب معادل 14، 60 و 16 میلیون هکتار برآورد شده بود در حالیکه در سال 1374 مراتع خوب 9.3 میلیون هکتار ، مراتع فقیر تا متوسط 37.3 میلیون هکتار و مراتع فقیر تا خیلی فقیر معادل 43.4 میلیون هکتار برآورد شده است[2]. آخرین آماری که در این زمینه ارایه شده است به شرح جدول زير است.

مراتع ایران از نظر زمان بهره برداری به دو گروه عمده زیر  تقسيم مي شوند.

1ـ مراتع ييلاقي (مراتع بهاره و تابستان چر):

اين مراتع بيشتر در ارتفاعات و مناطق سردسير قرار داشته و فصل رویش گیاهان در این مناطق فصل گرم سال می باشد. این مراتع عمدتا در فصل بهار و تابستان مورد بهره برداری قرار می گیرند. سطح اين مراتع حدود 23 ميليون هكتار مي‌باشد که 6.21 میلیون تن علوفه خشک قآبل بهره برداری دارند.

2ـ مراتع قشلاقي (مراتع پاییز و زمستان چر):

اين مراتع بيشتر در مناطق كم ارتفاع و گرمسير قرار داشته و عمدتا در فصول سرد سال یعنی پاییز و زمستان مورد چرای دام قرار می گیرند. وسعت اين مراتع حدود 67 ميليون هكتار برآورد مي شود که علوفه خشک قابل حصول آنها 4.49 میلیون تن می باشد.

در حد فاصل مراتع قشلاقی و ییلاقی، مراتع میان بند قرار دارند. این مراتع معمولا در دو نوبت از سال (هنگام عزیمت و مراجعت از ییلاق به قشلاق ) مورد تعلیف قرار می گیرند. مساحت این مراتع بین مراتع قشلاقی و ییلاقی تقسیم شده است.

                            نمونه ای از مراتع فرسوده ایران

  تخریب مراتع خوب کشور و تبدیل آن به زراعت دیم  

  و سرانجام فرسایش خاک در مراتع تبدیل شده برای زراعت دیم

 مقدمه: مراتع ايران يكي از مهمترين و با ارزشترين منابع ملي كشور مي‌باشد كه بهره برداري صحيح توأم با عمليات اصلاح  و احياء آنها مي تواند نقش اساسي در جهت حفظ آب و خاك و تأمين نيازمنديهاي كشور در زمينه فرآورده هاي پروتئيني داشته باشد.  پروتئين ماده اي است كه در سلامت و بقاء انسان موثر است و در بين پروتئين ها نوع حيواني آن داراي مزيتي خاص و منحصر بفرد است كه خود از منابع گياهي تأمين مي گردد.  در حال حاضر مهمترين عامل محدود كننده تولید در دامپروري ، تغذيه و تامين غذاي كافي و مناسب براي دام مي باشد. با توجه به نياز روزافزون كشور به فرآورده هاي دامي و بي نياز شدن از واردات آنها، طبيعي است كه بايستي توليدات دامي با ميزان مصرف داخلي كشور و یا افزايش آنها در سالهای آينده تناسب داشته باشد. بدين منظور علاوه بر احياي مراتع و افزايش سطح زير كشت و بازده نباتات علوفه اي لازم است از پس مانده هاي زراعي و ضايعات كارخانجات محصولات غذايي بنحو مطلوب در تغذيه دام استفاده نمود. مسلماً هزينه توليد فرآورده هاي دامي زماني به حداقل مي رسد كه دام قسمتي از سال را از رسنتي هاي مراتع طبيعي تغذيه نمايد هر چه سطح كاشت گياهان علوفه اي بيشتر شود و چراگاههاي احداثي گسترش يابند. هزينه توليد فرآورده هاي دامي نيز افزايش خواهد يافت و تنها راه كاهش دادن آنها استفاده از مراتع طبيعي خواهد بود. اكنون هم هر اندازه كشاروزي نوين پيشرفت كند و وسايل و تكنيك هاي جديد، عرضه گردد. باز براي پايين آوردن هزينه توليد، بهره برداري از مراتع طبيعي لازم و مقرون به صرفه است زيرا كاشت گياهان علوفه‌اي در همه جا به علت محدوديت آب و خاك امكان پذير نمي باشد. بطور معمول وقتی صحبت از مرتع می شود فقط جنبه تولید علوفه آن به نظر می آید در حالیکه جنبه حفاظت آب و خاک این منبع خدادادی اهمیتی به مراتب بیشتر از تولید علوفه دارد و متاسفانه به حساب گرفته نمی شود. بروز سیلاب های سهمگین سال های اخیر و اعداد و ارقام نجومی مربوط به فرسایش خاک در این کشور بر کسی پوشیده نیست. ولی این بلایا اغلب در مناطقی فراوان ترند که پوشش مرتعی آن از بین رفته و یا تخریب شده است

 مهمترین رودخانه های کشور با بیش از 40 درصد آبهای جاری و 30 درصد کل نزولات آسمانی و همچنین حدود 50 سد ساخته شده و در دست احداث در حوزه زاگرس قرار دارد بنا بر اين حفظ جنگل های باقی مانده زاگرس و توسعه آنها از لحاظ تامین منابع آبی و جلوگیری از فرسایش خاک بسیار مهم است

جنگل های طبیعی خارج از شمال چهار ناحیه رویشی زاگرس، ارسباران، ایران توران و جنگل های گرمسیری سواحل جنوب را با مساحتی حدود 11.7 میلیون هکتار در بر می گیرد[1]. حساسیت و توجه بیشتر به جنگل های شمال کشور، موجب غفلت مسئولین مربوطه به این بخش از جنگلهای کشور شده است و در نتیجه در معرض تخریب و کاهش کیفیت قرار گرفته اند.

 بخش اعظم جنگلهای خارج از شمال اختصاص به ناحیه رویشی زاگرس دارد. این ناحیه از شمال غربی ایران آغاز و تا جنوب شرقی کشور گسترش دارد. حدود 20 درصد خاک کشور و 10 استان با بیش از 50 شهرستان و 20 هزار روستا با جمعیتی بالغ بر 15 میلیون نفر و همچنین50 درصد دام کشور در این ناحیه قرار دارد[2]. ناحیه زاگرس به دلایل متعدد اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، گیاهی و جانوری یکی از مناطق کلیدی کشور است. وسعت جنگل های آن 5.2 میلیون هکتار و تعداد گونه های گیاهی این ناحیه بین 2000 تا 2500 گونه است تعداد گونه های کمیاب بین 7 تا 10 درصد و تعداد گونه های درختی و درختچه ای بالغ بر 190 گونه می باشد. با توجه به غالبیت جنس بلوط یکی از گسترشگاه های نادر جهان است. اداره این جنگلها به دلیل پراکنده بودن روستاها در عرصه های جنگلی، تبدیل این عرصه ها به اراضی زراعی و باغی، بهره برداری از معادن، دامداری باز و بدون کنترل در اغلب ماههای سال محیط اکولوژیکی این جنگل ها را با مشکلات حادی مواجه ساخته تا جایی که ادامه ی روند کنونی، محیط طبیعی را شکننده، تجدید حیات گونه های گیاهی را به حداقل رسانده و از طرفی به دلیل به هم خوردن رابطه فون و فلور گسترش آفات و امراض گیاهی در طول دو دهه گذشته تا به امروز به اوج رسیده است؛ به طوری که در این ناحیه جنگل واقعی کمتر به چشم می خورد و از پوشش درختی آن فقط تک درختانی باقی مانده اند که عرصه زیر اشکوب آنها یا تبدیل به دیم زار شده یا چراگاه انبوه دام هایی است که اجازه سر برآوردن هیچ گیاهی را نمی دهند.

این در حالی است که عمده سرمایه گذاری های زیربنایی کشور در زمینه آب و برق در حوضه زاگرس صورت گرفته است زیرا مهمترین رودخانه های کشور با بیش از 40 درصد آبهای جاری کشور و 30 درصد کل نزولات آسماني و همچنین حدود 50 سد ساخته شده و در دست احداث در این ناحیه قرار دارد. از این نظر حفظ جنگل های باقی مانده زاگرس و توسعه آنها از لحاظ تامین منابع آبی و جلوگیری از فرسایش خاک بسیار مهم است؛ زیرا نابودی جنگل ها و متعاقب آن فرسایش شدید خاک در این ناحیه سبب می شود سرمایه گذاری های زیربنایی صورت گرفته، توجیه اقتصادی خود را از دست بدهند.

از آقاي دكتر منوچهراماني براي در اختيار گذاشتن تصاوير جنگلهاي ناحيه زاگرس سپاسگزارم

بر اساس آخرین آمار، مساحت کل جنگل هاي ايران (طبیعی و دست کاشت) حدود 14.2 ميليون هكتار برآورد شده است[1] که قریب یک میلیون هکتار آن را جنگل های دست کاشت تشکیل می دهد. در گذشتة ‌نه چندان دور مساحت جنگل هاي ايران به 18 ميليون  هكتار مي رسيد كه در اثر افزايش جمعيت، توسعة‌ شهرها و اراضي كشاورزي و تاسيسات و صنايع و همچنين تخريب و تجاوز، كاهش قابل توجهي يافته است. تمامي اين جنگل ها ارزش صنعتي ندارند. آنچه كه به عنوان توليد چوب و تأمين مصارف صنعتي قابل بهره برداري مي باشد جنگل هاي شمال كشور است. جنگل هاي خارج از شمال نيز از نظر حفاظت خاك، تغذية دام، تلطيف هوا و رطوبت  نسبي محيط و نفوذپذيري آب و زيستگاه حيوانات وحشي از اهميت زيادي برخوردارند. سهم سرانة مردم ايران از مجموع جنگل هاي موجود قريب 0.25 هكتار است[2]. جدول 2 پراکنش مساحت جنگل های ایران را نشان می دهد.

   سطح جنگل های ایران (هکتار)

جنگل هاي شمال ايران:

جنگل هاي شمال ایران كه به جنگلهای رویشی هیرکانی یا خزری شهرت دارند  در استانهاي گيلان ، مازندران و گلستان قرار دارند  اين جنگل ها که به بركت رطوبت ناشي از درياي خزر رشد و تكامل يافته اند به صورت نواري با طول تقريبي 800 كيلومتر و عرض 20 تا 70 کیلومتر و با مساحتی حدود 1.84 ميليون هکتار[۳]  نیمرخ شمالی البرز از آستارا تا گلیداغی را در بر می گیرند. جنگلهای شمال متعلق به اواخر دوران سوم زمین شناسی است به همین دلیل به عنوان کهن ترین جنگلهای جهان بشمار می روند. تا کنون بالغ بر 80 گونه درختی عمدتا پهن برگ و چهار گونه سوزنی برگ و 50 گونه درختچه ای شناسایی شده اند که از این نظر نیز می توان این ناحیه را در زمره ذخایر ژنتیکی جهان قلمداد کرد. این نکته را نباید از یاد برد که این جنگلها در ایران از وسعت قابل توجهی بر خوردار نبوده ولی از سایر جنبه ها بویژه حفاظت آب و خاک در این ناحیه بسیار مهم هستند. هر گونه بر خورد نابخردانه با این جنگلها عواقب وخیمی به دنبال خواهد داشت که از جمله آنها می توان به سیلابهای مخرب چند سال گذشته در استانهای شمالی کشور مانند سیل نکا و استان گلستان اشاره کرد. خوشبختانه در سالهای اخیر با توجه به اهمیت و نقش مهم این منابع خدا دادی در جلوگیری از بروز اینگونه حوادث ناگوار و در راستای توسعه پایدار، دولت جمهوری اسلامی ایران در جهت حفظ و صیانت از جنگلهای شمال اعتبارات قابل توجهی را برای اینکار اختصاص داده است.

اگر چه نشر فرهنگ منابع طبیعی در بعد تخصصی و عمومی همواره مد نظر متولیان منابع طبیعی بوده است اکنون مشاهده می شود که پس از گذشت یک ربع قرن از عمر حمهوری اسلامی، با وجود آنکه در زمینه مسایل تخصصی اقدامات مؤثری صورت گرفته ولی در زمینه آگاهی عامه مردم و حتی برخی مسئولین و علما که با نفوذ کلام خود می تو