منابع طبیعی

هرچند بيابان‌هاي استان سيستان و بلوچستان از جنبه پوشش گياهي متنوع هستند ولي مي‌توان آنها را به 7  ناحيه يا بخش جغرافيايي تفكيك نمود.  نواحي مذكور از شمال به جنوب استان عبارتند از:

1_ بيابان‌هاي گياهي دشت سيستان

اين ناحيه از شمال زاهدان شروع و نواحي شرق جاده‌ي زاهدان - سفيدابه را شامل و حدود 13 تيپ گياهي بياباني در آن ديده مي‌شود. مرز شرقي اين ناحيه از سمت شرق غالباً  به اراضي كشاورزي منطقه سيستان و از طرف غرب  و جنوب نيز به نواحي مرتفع كوهستاني محدود مي‌شود.

2_ بيابان‌هاي گياهي منطقه زاهدان _ ميرجاوه- جالق

يك نوار پوشش گياهي بياباني با طول زياد و پهناي كم از جنوب شرقي زاهدان شروع شده و از منطقه ميرجاوه    گذشته و تدريجاً پهناي آن بيشتر شده كه تا ناحيه جالق در شهرستان سراوان بصورت يكپارچه ادامه  مي‌يابد. تنوع تيپ‌هاي گياهي اين ناحيه بياباني كم و حدود 6 تيپ گياهي بياباني را در اين ناحيه مي‌توان تفكيك نمود.

3_ ناحيه بيابان‌هاي گياهي غرب نصرت آباد- شمال بزمان

يك ناحيه بياباني گياهي با امتداد شمال- جنوب  بصورت نواري باريك از شمال شرق نصرت آباد شروع و به سمت جنوب تا نواحي شمال بزمان ادامه مي يابد. اين ناحيه بياباني داراي تنوع كم تيپ‌هاي گياهي است و  حدوداً از 3 تيپ گياهي تشكيل شده كه عمده‌ي آن تحت پوشش دو تيپ گياهي مي‌باشد.

4_  بيابان‌هاي گياهي مناطق مرتفع مركزي استان

در نواحي خاش، كارواندر و بزمان كه غالباً مناطق كوهستاني مرتفع مي‌باشند نيز بيابان‌هاي گياهي پراكنده ديده مي‌شوند، تنوع تيپ‌هاي گياهي در اين نواحي زياد است، و بيشتر از 13 نوع تيپ گياهي بياباني، ولي با گسترش محدود در اين محدوده‌ي بياباني مي‌توان تفكيك كرد.

5_ بيابان‌هاي گياهي ايرانشهر- جازموريان

اين ناحيه بياباني به لحاظ پوشش گياهي داراي تنوع قابل توجهي است و داراي بيش از 16 تيپ گياهي است. منطقه‌ي تحت پوشش اين بيابان گياهي را عموماً دشت‌هاي جازموريان و ايرانشهر تشكيل مي‌دهند. مرز جنوبي  اين ناحيه بياباني گياهي را كوهستانهاي منطقه شمال فتوج و لاشار و مرز شمالي آن را ناحيه بيابان كوهستاني بزمان و كارواندر تشكيل مي‌دهند.

6_ بيابان‌هاي گياهي ساحلي استان

نوار ساحلي استان به طول300  كيلومتر و عرض حدود40  كيلومتر به لحاظ پوشش گياهي، ناحيه‌ي بياباني است و حدود 3 تيپ گياهي در آن واقع مي‌شود. تيپها غالباً در عرض جغرافيايي تغيير كرده و متنوع مي شوند. البته بخش عمده اي از اين محدوده تحت پوشش يك تيپ‌ گياهي است. مرز شمالي اين ناحيه بياباني گياهي را مراتع كوهستاني منطقه نيك شهر، قصر قند و سرباز تشكيل مي دهند.

7_ ناحيه بيابان‌هاي گياهي كوهستاني سراوان- زابلي

در اين ناحيه، پهنه‌ها و يا نوارهاي پراكنده بيابان گياهي با حدود 5 تيپ گياهي وجود دارد. هر چند در بيشتر قسمت‌هاي اين ناحيه ممكن است لكه‌هاي بياباني حاكم باشد ولي نواحي زابلي و سراوان بيشترين شرايط بياباني گياهي را در اين ناحيه دارند.

اگرنقشه بيابان‌هاي گياهي را با نقشه هم باران استان انطباق دهيم ملاحظه مي‌شود كه بيابان‌هاي گياهي استان عموماً در مناطقي با بارش كمتر از 150 ميلي متر قرار مي‌گيرند و مناطقي از استان كه داراي بارندگي بيش از 150 ميليمتر باشند از نظر گياهي غالباً بياباني نيستند. نكته‌ي ديگري كه از تلفيق اين دو نقشه حاصل مي‌شود اين كه، در نيمه‌ي شمالي استان بخشي از مناطقي با بارندگي حدود 100 ميليمتر نيز از نظر گياهي داراي شرايط بياباني نيستند در مناطق شمالي استان مرز مناطق بيابان‌هاي گياهي و مناطق غير‌بيابان گياهي غالباً خط هم باران 100 ميليمتر مي‌باشد، ولي در مناطق مركزي و جنوبي استان خط هم باران 150 ميليمتر غالباً مرز محدوده‌ي بيابان‌هاي گياهي را با مناطق غير‌بياباني تشكيل مي‌دهد.  

 مروري به مطالب وبلاگهاي زيست محيطي و يا سازمانهاي مردم نهاد در سال گذشته نشان مي دهد كه اين دو، در ارتباط با مسايل و مشكلات زيست محيطي و منابع طبيعي مطالب و انتقادات فراواني داشته اند. فعلا به كم و كيف اين انتقادات كاري ندارم چرا كه بايد نقد و انتقاد باشد تا كژي ها و ناراستي ها نشان داده شود و راه چاره اي براي آن انديشيده شود. لازم مي دانم اين موضوع را هم يادآوري كنم كه بحث نقد و انتقاد من ربطي به مسايل سياسي ندارد چون در مسايل سياسي كار از انتقاد گذشته و به تخريب رسيده است و لذا صحبت من در باره منابع طبیعی و محیط زیست است اجازه دهيد موضوعي را از خود شروع كنم.

شروع بكار من در منابع طبيعي مصادف با سالهاي اول انقلاب بود ابتداي استخدام در اداره منابع طبيعي نيشابور –بخش تثبيت شنهاي روان مشغول بكار شدم  و از قضا، منطقه تثبيت شن نيشابور كه پس از سالها (در رژيم گذشته) تا حدودي تثبيت و پايدار شده بود دچار دست اندازيهاي مكرر مردم قرار مي گرفت و هر كس به بهانه اي مراتع را تخريب مي كرد كه مثلا به انقلاب كمك كرده و گندم بكارد و يا دامهاي خود را وارد قرق تثبيت شن كرده تا تقاص فشار وارده از طرف رژيم قبلي را بگيرد و دق دل خود را خالي كند. بگذريم كه حقيقتا ظلم و ستم هايي را هم متحمل شده بودند. خلاصه وضعيت تخريب مراتع بحدي شده بود كه فقط در يك شب 22 تراكتور مشغول شخم مراتع بودند، از مامورين هم كسي جرئت روبرو شدن با تخريب كنندكان را نداشت. من تازه كار و نوجوان هم مسئول همان منطقه بودم. سرانجام با نشست هايي كه با بعضي از بزرگان و افراد ذي نفوذ منطقه داشتيم با همكاري برادران سپاهي تاحدودي شدت آن كنترل شد و حتي عده ديگري از مردم هم از اينكار سودجويان به تنگ امده بودند. تنها كاري كه از دست مامورين جنگلباني ساخته بود تنظيم پرونده براي متخلفين و اعزام آنها به دادگستري بود البته با همكاري پاسگاههاي ژاندارمري. متاسفانه دادگستري هم توجه چنداني به شكايت جنگلباني نمي كرد و چه بسا گاهي مامورين را ضد انقلاب هم ميخواندند چرا كه سبب نارضايتي مردم مي شدند!. دفاتر امام جمعه هم به روي همه مردم بويژه روستائيان باز بود و كافي بود كه كسي يادداشت كوچكي از دفتر امام جمعه در باره كشت و كار داشته باشد آنوقت هيچكس جلودارش نبود. ماهم ضمن انعكاس موضوع به مقامات بالاتر و توصيه آنها، طبق معمول به انجام وظيفه يعني همان تنظيم صورتمجلس تخلف و ارسال آن به دادگاه مشغول بوديم اگر كسي هم احيانا به دادگاه اعزام مي شد بدون تنبيه و تذكري خارج مي شد و چه بسا جري تر هم مي شد. يكي دو سالي كه گذشت كم كم در برخي جلسات اداري يا محلي انتقادات شروع شد و مامورين جنگلباني را براي حفظ و حراست از منابع طبيعي به كم كاري متهم كرده و آنها را مقصر قلمداد مي كردند. مسايل و مشكلات جاري منابع طبيعي هم به نوعي شباهت به همان ايام پيدا كرده است. گاهي اوقات انتقادات تند و تيز وسيله برخي افراد صورت مي گيرد كه خود سالها در همان سازمان، پستهاي مديريتي داشته اند. اگر چنين بود چرا در طول سي سال كار، مشكل دام و مرتع و جنگل حل نشد؟ انتقادات فراوانتر و بيشتر توسط دوستان وبلاگ نويس صورت مي گيرد كه همين جا مي گويم دستشان درد نكند چرا كه در بعضي مواقع كارساز بوده است اما مسئله اي كه در اينجا مورد نظر بنده است اين است كه کمتر کسی را مي توانيد پيدا كنيد كه مسئوليتي داشته باشد و نقدي بر او مترتب نباشد. در هر دولتي، كابينه اي و هر گرايشي اين موضوع مصداق پيدا مي كند توصيه من به عزيزان وبلاگ نويس اين است كه در انتقادات خود تمام جوانب را بسنجند و اين توهم ايجاد نشود كه همه چيز منفي ديده مي شود. در حوزه منابع طبيعي انتقاد بايد مستدل و علمي و چه بسا بر اساس يافته هاي تحقيقاتي باشد و به اينهم اكتفا نشود بلكه راه چاره و راهكار  نشان داده شود. انتقاد ساده است اما راهكار مهم است حتي ارايه رهنمودها هم بايد با تعقل و تفكر كافي و استفاده از خرد جمعي صورت گيرد. شما بحث هايي را كه در همين چند روز از طرف صاحب نظران به روزنامه هم كشيده شده است ببينيد. چهره ماندگاري نظر مي دهد كه بايد جنگل‌هاي بالاي ارتفاع 600 و 700 متر از سطح دريا تراشيده شوند چون چوب نيستند و تنها هيزم‌اند و فقط به درد سوزاندن مي‌خورند! و به جاي آنها كشاورزان باغ ايجاد كنند و فندق بكارند! لابد دامها هم به جاي علف بايد فندق بخورند!؟  يعني اكوسيستم يك منطقه دگرگون شود كه كشاورزي در آن منطقه درآمدزا شود. آيا بسياري از سيلابهاي سالهاي اخير شمال كشور نتيجه برهم زدن اين اكوسيستم نبوده است؟ آيا اين بلاياي طبيعي يا بعبارت ديگر فجايع طبيعي نتيجه عمل ‌متقابل‌ و قانونمند طبيعت‌ در برابر تغييرات بوجود آمده در اكوسيستم و استفاده‌هاي ‌نابخردانه‌ انسان ‌از منابع ‌بيكران ‌آن‌ نبوده است؟‌ طبيعت ‌بويژه‌ مناطق‌ كوهستاني ‌بنا به ‌ماهيت‌ خود شكننده‌اند و فشارهاي ‌جمعيت‌ رو به ‌رشد انسان ‌و  استفاده‌هاي ‌نامعقول آنها را بر نمي‌تابند به ‌همين ‌دليل ‌با آهنگي‌سريع ‌رو به ‌تخريب ‌گذاشته‌اند و براي‌ انسان‌ پيامدهاي ‌ويرانگري‌ نظير سيل ‌به ‌بار مي‌آورند. در برخي موارد به كارهاي آبخوانداري و آبخيزداري آنچان حمله مي شود كه راه چاره را در سدسازي مي بينند و متقابلا آچنان به سدسازي حمله مي شود كه عنقريب سدها هم بايد خراب شوند و تمام بودجه و اعتبارات بايد صرف آبخوانداري شود. بايد بگويم كه در طول چند سال گذشته  براي آبخوانداري هم موقعيتي طلايي بوجود آمد و اعتبارات هنگفتي هم به اينكار اختصاص يافت بدون تعصب بايد گفت آيا نتايجي كه بايد گرفته مي شد همگي تحقق يافت؟ از اين رو بايد هر چيزي در جاي خود، بدون تعصب و در ظرف زماني خود و ظرفيت فرهنگي و سياسي كشور مورد نقد قرار گيرد و در يك كلام انتقاد لازم است اما در انتقاد از وضع موجود منابع طبيعي كه روز و حال خوبي هم ندارد از جاده انصاف خارج نشويم و در كنار آن راه حل و راه چاره هم ارايه دهيم.