منابع طبیعی

عرصه بسيار وسيع اراضي شور كه بيش از 8 ميليون هكتار از آن را فقط كويرها و ماندابهاي شور تشكيل مي دهد، منابع عظيم آبهاي شور زيرزميني و روي زميني در مناطق بياباني كه بخشي از آنها را روانابها و سيلابهاي شور سالانه تشكيل مي دهد، سير قهقرايي مراتع ضعيف و در حال احتضار اين عرصه هاي واجد آب و خاك شور همگي حكايت از تمهيداتي براي تجديد حيات پوشش گياهي اين عرصه ها دارد. از طرفي ته نشست رسوبات آغشته به املاح گچ و نمك سيلابهاي شور در چالابهاي كويري پايين دست منشاء پايان ناپاپذير خاك و ماسه هاي نمكداري را فراهم مي كنند كه مناطق اطراف خود را آلوده كرده و سبب تخريب خاك و از دست رفتن استعداد باروري خاك و بياباني شدن منطقه مي شوند. از اين نظر چنانچه امكان استقرار و رشد گونه هاي هالوفيت در حواشي اين كويرهاي مرطوب فراهم شود ضمن ايجاد پوشش گياهي و كمك به توليد مراتع مي توانند تا حدودي از حركت خاك و ماسه هاي اين كفه هاي كويري جلوگيري كنند. مسئله مهمي كه براي احياي پوشش گياهي اين نواحي مرطوب وجود دارد محدوديت هاي شوري آب و خاك است كه بايستي بررسي و امكان سنجي شوند. معمولاً حد خارجي كويرها را ناهمواري كوچكي که اصطلاحا ناهمواري آبرويي يا عينکي ناميده مي شود در بر مي گيرد. اين ناهمواري كه در اثر تجمع مواد رسوبي غالبا رسي ايجاد مي گردد مي تواند پوششي از گياهان شور پسند را در خود جاي دهد البته رشد گياهان بستگي به ميزان نمك موجود در خاك دارد. بنابراين اگر در كفه نمكي كوير بعلت شوري زياد امكان هيچگونه پوشش گياهي نمي باشد ولي وجود سفره آب زيرزميني شور نزديك به سطح زمين كه در اطراف بسياري از كويرها وجود دارد يك خوش شانسي طبيعي براي كويرها محسوب مي شود زيرا مي توان از اين آب تحت الارضي كم عمق شور در ايجاد پوشش گياهي كويري و شور پسند بهره جست  و كوير را تا حدودي مهار و كنترل كرد چرا كه وجود اين گياهان كويري بر روي نوارهاي رسي حاشيه باتلاق نمك باعث پايين نگه داشتن آب تحت الارضي سطحي گشته و طبعاً از عوارض نامساعد كوير نظير افزايش شوري و انتقال خاك به اطراف بوسيله باد تا حدودي جلوگيري مي‌كند. به اين ترتيب پوشش گياهي حاشيه كوير در مهار و كنترل كوير نقش بسيار تعيين كننده اي دارد زيرا اغراق نيست اگر بگوئيم اوج پيشروي كوير در همين نوار از خاك هاي معمولاً سنگين و حاوي آب شور كم عمق اتفاق مي افتد، چون در اين نوارها نمك از طريق آب زيرزميني سطحي و طوفانهاي شديد و انتشار از سطح خاك، اطراف خود را آلوده ساخته و براحتي مزارع و دشتهاي اطراف خود را آلوده مي كند. از طرف ديگر نقش مفيد اين گونه هاي شورپسند در جهت تامين علوفه كافي ، جلوگيري از تخريب مراتع و احيا و بازسازي آنها در مناطق شور است كه از اهميت قابل ملاحظه اي برخوردار است چرا كه در مواقع ضروري و در غياب علوفه هاي خوشخوراك تر مي توان از اين گياهان در جهت تامين علوفه استفاده كرد. به اين ترتيب با توجه به سطح وسيع اراضي مرطوب حاشيه كويرها چنانچه امكان استقرار و رشد اين گونه ها فراهم شود علاوه بر مواردي كه فوقا بدان اشاره شد كمكي به رونق اقتصادي منطقه و جلوگيري از مهاجرت روستائيان به شهرها خواهد شد.

گونه هاي بستر رودخانه هاي خشك^[1] :

گونه هاي دراي واش بيابان (desert dry wash) در كف بسترهاي  آبراهه هاي فصلي و رودخانه هاي موقتي كه بوسيله فراتوفيت هاي چوبي، بوته هاي بزرگ، درختان، بوته هاي هميشه سبز پراكنده و خزان كننده هاي خشك پوشيده شده است ديده مي شوند. در آبراهه هاي فصلي رودخانه ها كه سطح آب زيرزميني نزديك به سطح زمين است تنوع بيشتري براي گونه هاي گياهي فراهم است در حاليكه رودخانه هاي موقتي چنين وضعيتي ندارند و در نتيجه با محدوديت فراواني پوشش گياهي مواجهند. بسياري از گونه هايي كه در طول آبراهه هاي موجود در بيابان يافت مي شوند در مجاورت اراضي مرتفع نيز ديده مي شوند. اين موضوع نبايد غير عادي تلقي شود زيرا بذور گونه هاي نواحي مرتفع بوسيله بارش هاي رگباري شسته شده و بسمت پايين حمل مي شوند و در نتيجه تعدادي از آنها در دراي واش ها سبز مي شوند. دراي واش ها را اغلب گونه هاي فراتوفيت كه داراي ريشه هاي عميق بوده و تا سطح آب زيرزميني يا نزديك آن مي رسند نيز در بر مي گيرد. اگر چه همه گونه هاي دراي واش فراتوفيت نيستند اما بسياري از گونه هاي ديگر مانند گراس ها و بوته هاي داراي ريشه هاي كم عمق تر وابسته به آب زيرزميني يا باران هستند. موقعي كه يك افزايش ملايمي در رطوبت خاك بوجود مي آيد، افزايشي هم در بيوماس پوشش گياهي، ارتفاع و تراكم ساقه ها كه معمولا در اراضي مرتفع ديده نمي شود بوجود مي آيد. در غير اينصورت دراي واش ها به دليل فقدان رطوبت كافي بافت خاك بر اثر شدت زهكشي نامناسب بوسيله گونه هاي كمتري پوشيده مي شوند. مسلما اين مزاحمت ها و استرس ها روي جوانه زني گياهان اثر مي گذارد و دراي واش ها بسمت درختان و بوته هاي پراكنده و بزرگتر مانند گونه هاي بيد و كهور و امثال آن كه بدليل داشتن سيستم ريشه اي خاص خود مي توانند با آب زيرزميني عميق تر در تماس بوده و زنده بمانند روي مي آورند. در مطالعه اي كه در مناطق بياباني جنوب آمريكا انجام شده بيش از 394 گونه خاص دراي واش ها شناسايي شده است كه برخي از آن گونه ها شامل انواع درمنه، آتريپلكس، بروموس ها مي باشد

گونه هاي دراي واش بيابان (desert dry wash) در كف بسترهاي  آبراهه هاي فصلي و رودخانه هاي موقتي كه بوسيله فراتوفيت هاي چوبي، بوته هاي بزرگ، درختان، بوته هاي هميشه سبز پراكنده و خزان كننده هاي خشك پوشيده شده است ديده مي شوند.

در حاشيه پلايا و پايين ترين شيب آبرفت هاي بادبزني شكل، گياهان غالبي رويش دارند كه فراتوفيت هاي مقاوم به نمك نام دارند. در اين مناطق ناحيه اشباع يا صعود كاپيلاريته معمولا در فاصله 6 متري سطح زمين واقع است. اين ناحيه منطقه اي است كه ريشه هاي گياه به دليل دستيابي به آب زيرزميني نياز به پيشروي بيشتري پيدا نمي كنند. در اين ناحيه معمولا خاكها شني و سيلتي و همراه با درصد بالايي از نمك مي باشند اين وضعيت سبب تشكيل سخت لايه اي روي زمين يا نزديك به سطح زمين مي شود شرايط جايگاهي كه اين گونه هاي گياهي در آنجا رشد مي كنند بيشتر وابسته به موجودي آب است و خيلي به باران متكي نيستند. افزايش شوري آب زيرزميني بسمت داخل پلايا مقاومت اين گونه ها را محدود مي كند و در نتيجه تعداد آنها خيلي سريع كاهش پيدا مي كند. قراوانترين گونه هاي مقاوم به نمك كه در اين زون واجد نمك يافت مي شوند، گونه هاي Allenrolfea و Salicornia  است. اين گونه گياهان براي رشد و نمو در محيط هاي با شوري بالا توانايي مقابله با نمك را از طريق آناتوميكي يا كنار زني و برون ريزي نمك دارا هستند. 17 گونه فراتوفيت مقاوم به نمك در بيابانهاي جنوبي آمريكا بشرح زير شناسايي شده است  

Allenrolfea occidentalis  Kuntze Atriplex canescens  Baccharis sergiloides  Distichlis spicata  Juncus cooperi Engelm  Phragmites communis (Phragmites australis)  Pluchea sericea  Prosopis juliflora  Prosopis pubescens  Sarcobatus vermiculatus  Scirpus olneyi  Sporobolus airoides  Suaeda suffrutescens  Tamarix aphylla  Tamarix gallica   Suaeda fruticosa

در حاشيه پلايا و پايين ترين شيب آبرفت هاي بادبزني شكل، گياهان غالبي رويش دارند كه فراتوفيت هاي مقاوم به نمك نام دارند. در اين مناطق ناحيه اشباع يا صعود كاپيلاريته معمولا در فاصله 6 متري سطح زمين واقع است. اين ناحيه منطقه اي است كه ريشه هاي گياه به دليل دستيابي به آب زيرزميني نياز به پيشروي بيشتري پيدا نمي كنند