منابع طبیعی

2-4-8-3-1-6- ناهمواريهاي ماسه اي پلاياي درياچه نمك:

به دليل وجود بادهاي نسبتاً مشخص تپه هاي  ماسه اي ايجاد و شنزارها در نواحي شمالي پلايا بوجود آمده است. با توجه به شكل ناهمواريهاي ماسه اي موجود در پلاياي درياچه نمك و ريخت شناسي ناهمواريهاي مذكور، اشكال اين ناهمواريها به دو شكل بارخان و تپه هاي كوچك ماسه اي ديده مي شود. مساحت كل ناهمواريهاي ماسه اي استان حدود 300 كيلومتر مربع است.

2-4-8-3-1- پلاياي درياچه نمك:

اين پلايا در قسمت شرقي قم و منتهي اليه شرق استان واقع شده است و بين چهار استان قم، اصفهان، تهران و سمنان مشترك است. پلاياي مذكور در استان قم از پايين دست روستاهاي جنت آباد، حصار شنه  و حسين آباد ميش مست در منطقه جنوبي و روستاهاي قمرود و كاج و مشك آباد در منطقه غربي و ارتفاعات جنوب ورامين در منطقه شمالي شروع مي شود. بر اساس مطالعات انجام شده تقريباً بسياري از تيپهاي مهم مناطق بياباني در اين پلايا ديده مي شود. مساحت اين پلايا در استان قم بيش از 600 کيلومترمربع است. وجود آب براي مدتي از سال در درياچه مذكور، آنرا در شمار درياچه هاي فصلي طبقه بندي مي كند. مساحت پلاياي درياچه نمك 3156 كيلومتر مربع است كه 63 درصد آنرا كوير (2003 كيلومتر مربع) و 37 درصد بقيه را منطقه مرطوب و جلگه رسي (1145 كيلومتر مربع) تشكيل مي دهد. تيپهاي موجود در پلاياي مذكور كه در استان قم وجود دارند به شرح ذيل هستند:

2-4-8- اشكال ژئومرفولوژی بيابان در استان قم:

2-4-8-1- واحد دشت سر:

در استان قم دشت سرها از نظر وضعيت توپوگرافي، رسوب و نحوه عمل فرسايش به سه تيپ تقسيم مي شوند.

2-4-8-1-1- تيپ دشت سر فرسايشي(Pediment):

دشت سر مذكور در اكثر نقاط انتهاي كوهستاني قم مشاهده مي شود كه در نقشه ژئومرفولوژی نمايش داده شده است. از جمله معروف ترين يا مشهودترين دشت سر فرسايشي، مي توان به دشت سر فرسايشي علي آباد طايقان كه منشعب شده از رودخانه علي آباد در بالادست قمرود است، اشاره كرد. در استان قم دشت سرهاي مذكور به دليل كمبود بارندگي و مقدار سيلابهاي نسبتاً كم از وسعت اندك برخوردارند. مهمترين رخساره هاي تيپ دشت سرفرسايشي در استان قم شامل موارد ذيل هستند. تفكيك رخساره ها به دليل كوچكي مقياس نقشه صورت نگرفته است. ولي توضيح و تفسير رخساره هاي دشت سر فرسايشي در استان و ارتباط با قلمرو بيابانها مهم محسوب مي شود.

دوباره به این نقطه نگاه کنید. همین جاست. خانه اینجاست. ما اینجاییم. تمام کسانی که دوستشان دارید٬ تمام کسانی که می شناسید٬ تمام کسانی که تابحال چیزی در موردشان شنیده اید٬ تمام کسانی که وجود داشته اند٬ زندگی شان را در اینجا سپری کرده اند. برآیند تمام خوشی ها و رنج های ما در همین نقطه جمع شده است. هزاران مذهب٬ ایدئولوژی و دکترین اقتصادی که آفرینندگانشان از صحت آنها کاملا مطمئن بوده اند٬ تمامی شکارچیان و صیادان٬ تمامی قهرمانان و بزدلان٬ تمامی آفرینندگان و ویران کنندگان تمدن٬ تمامی پادشاهان و رعایا٬ تمامی زوج های جوان عاشق٬ تمامی پدران و مادران٬ کودکان امیدوار٬ مخترعان و مکتشفان٬ تمامی معلمان اخلاق٬ تمامی سیاستمداران فاسد٬ تمامی «ابرستاره ها»٬ تمامی رهبران کبیر٬ تمامی قدیسان و گناهکاران در تاریخِ گونه ما٬ آنجا زیسته اند٬ در این ذره غبار که در فضای بیکران در مقابل اشعه خورشید شناور است. زمین ذره ای خرد در مقابل عظمت جهان است. به رودهای خون که توسط امپراطوران و ژنرال ها بر زمین جاری شده٬ البته با عظمت و فاتحانه٬ بیاندیشید. این خونریزان٬ اربابان لحظاتی از قسمت کوچکی از این نقطه بوده اند. به بی رحمی های بی پایانی که ساکنان گوشه ای از این نقطه٬ توسط ساکنان گوشه دیگر (که از این فاصله نمیتوان آنها را از هم بازشناخت) متحمل شده اند بیاندیشید٬ چقدر اینان به کشتن یکریگر مشتاقند٬ چقدر با حرارت از یکدیگر متنفرند. تمامی شکوه و جلال ما٬ تمامی حس خود مهم بینی بی پایان ما٬ توهم اینکه ما دارای موقعیتی ممتاز در پهنه گیتی هستیم٬ به واسطه این عکس به چالش کشیده می شود. سیاره ما لکه ای گم شده در تاریکی کهکشانهاست. در این تیرگی و عظمت بی پایان٬ هیچ نشانه ای از اینکه کمکی از جایی میرسد تا ما را از شر خودمان در امان نگاه دارد٬ دیده نمی شود.

زمین تنها جای شناخته شده است که قابلیت زیست دارد. هیچ جایی نیست٬ حداقل در آینده نزدیک که گونه بشر بتواند به آنجا مهاجرت کند. مشاهدات٬ بله٬ استقرار٬ هنوز نه. خوشتان بیاید یا نه٬ زمین تنها جایی است که می توانیم روی پای مان بایستیم. گفته شده که فضانوردی تجربه ای است شخصیت ساز که فرد را فروتن می سازد. شاید هیچ تصویری بهتر از این٬ غرور ابلهانه و نابخردانه نوع بشر را در دنیای کوچکش به نمایش نگذارد. برای من٬ این تصویر تاکیدی است بر مسئولیت ما در جهت برخورد مهربانانه تر ما

2-4-9-5_تپه‌هاي ماسه بادي ـ نبكاها

تپه‌هاي ماسه‌اي يكي از گسترده‌ترين اشكال ژئومرفولوژي نشاندهنده قلمرو بيابان در استان سيستان و بلوچستان هستند. بطور كلي 7 منطقه تحت پوشش تپه‌ماسه‌ها را در استان مي‌توان تفكيك و معرفي نمود:

الف)تپه‌ماسه‌هاي منطقه سيستان

در بخش شمال استان در دشت سيستان، نبكا‌هاي فعال و غير ثابت در بيشتر مناطق دشت و اطراف درياچه‌هامون، تپه‌هاي نسبتاً مرتفع مناطق نياتك، زهك، تاسوكي، شهرسوخته تا مرزهاي افغانستان همه شواهد گسترش قلمرو بيابان در اين منطقه وسيع از استان سيستان و بلوچستان مي‌باشند.

 ب)تپه‌ماسه‌هاي منطقه زاهدان _ ميرجاوه

از قسمت‌هاي غرب زاهدان تا نواحي خود شهر زاهدان و جنوب آن و به طرف شرق تا ميرجاوه و شرق ميرجاوه تا مرزهاي پاكستان  تحت پوشش بادهاي فرساينده و تشكيل ماسه‌زارها و تپه‌هاي شني است. روند گسترش و توسعه ماسه‌زار و تپه‌ماسه‌ها در اين منطقه، از غرب و شمال غرب به سمت شرق و جنوب شرق افزايش ولي، ميزان وشدت فعاليت تپه‌ها در قسمت‌هاي غربي بيشتر به ‌نظر مي‌رسد. شكل تپه‌ها در اين منطقه نيز متنوع و از نبكا‌هاي كوچك تا  برخان‌هاي مرتفع تغيير مي‌كند.

ج)تپه‌ماسه‌هاي منطقه نصرت‌آباد

در شمال‌غربي استان يعني در منطقه نصرت‌آباد، فعاليت ‌فرسايش بادي از شرق نصرت‌آباد آغاز و به سمت غرب با روند شمال‌غربي ادامه مي‌يابد. پهنه‌هاي ماسه‌‌زار متحرك و نبكاهاي كوچك و بزرگ در اين منطقه مشاهده مي‌شوند. مخروط افكنه‌هاي  بزرگ اطراف منطقه ترسيب تپه‌هاي ماسه‌اي مناطق برداشت هستند كه شدت فرسايش بادي در اين مناطق زياد است.

د)تپه‌ماسه‌هاي منطقه لوت

بخشي از كوير لوت در استان سيستان و بلوچستان واقع كه يكي از مناطق وسيع تپه‌هاي ماسه‌اي در غرب استان و همجوار با استان كرمان است و برخان‌‌ها وتپه‌هاي ماسه اي مرتفعي در آن مشاهده مي‌شود. اين منطقه غالباً خالي از سكنه، بدون پوشش گياهي و ديگر فعاليت‌هاي عمده بيولوژيك بوده و چهره مطلق بياباني بر غالب بخش‌هاي آن حاكم است. اين منطقه از سمت جنوب، تا بخش‌هاي شمال و غرب بزمان ادامه مي‌يابد.

ه)تپه‌ماسه‌هاي منطقه ايرانشهر_جازموريان

از نظر ميزان فعاليت، وسعت ماسه‌زارها و نقش آن‌ها در مسائل اقتصادي و اجتماعي، منطقه ايرانشهر_جازموريان مهمترين منطقه تحت گسترش تپه‌هاي ماسه‌اي در استان است. شكل ژئومرفولوژي آن‌ها از پهنه‌هاي متحرك ماسه‌زار تا نبكا‌هاي كوچك و تا برخان‌هاي مرتفع(بيش از 10 متر ارتفاع) و فعاليت آن‌ها نيز از تپه‌هاي غير فعال و تثبيت شده تا تپه‌هاي نيمه‌فعال و تا تپه‌هاي بسيار فعال تغيير مي‌كند. اين منطقه از ايرانشهر و بخش‌هاي جنوبي آن آغاز و تا گودال اصلي جازموريان ادامه مي‌يابد كه در اين ميان نواحي مهمي ازجمله شهر بمپور، روستاهاي زيادي در ناحيه شمس آباد، ناحيه وسيع سردگال و كاسكين، ناحيه جنوب بزمان، ناحيه اسپكه، مسكوتان، چارزي، جلگه چاه‌هاشم و دلگان را در برمي‌گيرد.

و)تپه‌ماسه‌هاي منطقه ساحلي استان

در مناطق ساحلي درياي عمان از شرقي ترين بخش ساحل يعني نواحي پسابندر تا غربي‌ترين نواحي آن يعني ناحيه زرآباد كم و بيش تپه‌هاي ماسه اي مشاهده مي‌شوند كه از سمت شرق به سمت غرب بيشتر گسترش مي‌يابند. اين تپه‌ها غالباً منفرد و به صورت نبكاهاي كوتاه هستند. ويژگي‌هاي تپه‌ماسه‌ها در اين منطقه با ساير مناطق استان متفاوت است و به نظر مي‌رسد كه اين تفاوت در اشكال ژئومرفولوژي و همچنين منشاء تپه‌ها نهفته باشد.

ز) منطقه تپه‌ماسه‌هاي كوچك پراكنده :

علاوه بر شش منطقه اصلي و عمده گسترش تپه‌ماسه‌هاي ذكرشده، مناطق پراكنده و كوچكي از تپه‌هاي ماسه‌اي در ساير نقاط استان نيز ازجمله در شرق سراوان(ناحيه‌ سوران)، جنوب‌غربي خاش(ناحيه اطراف‌هامون‌هاي تگور و چاه‌غيب)، در نواحي پيشين و حتي مناطق كوهستاني بنت و فنوج مشاهده مي‌شوند.

2-4-9-6-قلمرو بيابان‌هاي ژئومرفولوژي استان

اشكال ژئومرفولوژي خاصي در استان ديده‌ مي‌شود كه بر اساس آن‌ها مي‌توان قلمرو محدوده هاي بياباني و غير‌بياباني استان را تعيين نمود. به ترتيب، تپه‌هاي ماسه بادي، تيپ‌هايي از دشت‌سرها، كويرها و زمينهاي نمكي، بدلندها و بسرتهاي طغياني در تعين قلمرو بيابان ژئومرفولوژي در استان داراي اهميت مي‌باشند. اشكال مزبور در مناطق مختلف استان گسترش دارند ولي گسترش اصلي و تراكم آن‌ها در منطقه بياباني سيستان، نصرت‌آباد، زاهدان، ميرجاوه، جنوب و جنوب‌غرب زاهدان، جنوب‌غرب خاش، جنوب شرق و غرب سراوان، غرب ايرانشهر، شرق نيكشهر، منطقه پيشين تا دشتياري چابهار و سواحل درياي عمان از مرز پاكستان تا مرز استان هرمزگان به شكل نسبتاً يكپارچه‌اي مشاهده‌مي‌شوند. رخساره تپه‌ماسه‌ها و ماسه‌زار‌هاي ناشي از فرسايش بادي و دشت‌سرهاي لخت و يا پوشيده در اكثر اين مناطق بياباني، به عنوان اشكال غالب ديده مي‌شوند. شكل زير نقشه‌ قلمرو بيابان‌هاي ژئومرفولوژي استان را نشان مي‌دهند.

2-4-9- رخساره‌هاي ژئومرفولوژي بيابان در استان سيستان و بلوچستان

بر اساس بررسي نقشه‌هاي توپوگرافي، زمين‌شناسي و عكسهاي ماهواره‌اي اشكال ژئومرفولوژي زير كه معرف بيابان هستند در سطح استان بررسي و شناسايي شده‌اند.

2-4-9-1-  بدلند

این رخساره بيشتر در سازندهاي متشكل از سنگهاي سست رسي، سيلتي و مارني(سيلت‌سنگها، رس‌سنگها و مارن‌‌ها)به‌صورت مجموعه‌اي از شيارهاي باريك نزديك به هم و عميق ايجاد شده که غالباً فاقد پوشش گياهي هستند. در مناطق كوههاي غرب سيستان، شمال ايرانشهر، شرق و شمال نيكشهر و قصرقند، شمال سرباز و پيشين، جنوب و شرق جكيگور، نوار شرق چابهار_ بريس_ پسابندر و نوار شمال چابهار_ كهير_ زرآباد از مناطق اصلي گسترش بدلندهاي استان هستند. روند گسترش آن‌ها به سمت جنوب استان افزايش يافته و بيشترين توسعه آن‌ها در بخش جنوبي و نوار ساحلي استان است.

2-4-3-7-وسعت و گسترش عوارض بياباني از ديدگاه ژئومورفولژي در استان مركزي

بر اساس مطالعات صورت گرفته برروي نقشه هاي زمين شناسي، توپوگرافي و عكسهاي هوايي، رخساره هاي ژئومورفولوژي خاص بيابان از قبيل بدلند ، كوير و كفه هاي نمكي ، دشت سرها و دشتهاي سيلابي شناسايي شده اند كه  در نقشة 5 آورده شده است.براساس نقشه مذبور مساحت هريك از رخساره هاي فرسايشي اندازه گيري شده و درصد مساحت آن نسبت به كل مساحت استان اندازه گيري و محاسبه شده است. نهايتاً مجموع مساحت رخساره هاي فرسايشي مذبور كه معرف ميزان و درصد بيابانهاي استان نسبت به مساحت كل آن از ديدگاه ژئومورفولوژي است محاسبه شده كه نتايج آن در جدول شماره زیر آورده شده است .باتوجه به موارد ذكر شده يكي از مناطق بياباني استان كوير ميقان است كه به لحاظ وجود كفه نمكي و دشت رسي حاشيه آن  محل و منشأ فرسايش بادي و گرد و غبار محلي است. بخش شمالي استان يعني دشت زرند بويژه  دشت سرها و بخش خروجي آن و همينطور بخش شرقي ساوه در مجاورت استان قم كه منشأ تشكيل تپه هاي ماسه اي شمال استان قم است، جزء مناطق بياباني حائز اهميت استان مركزي مي باشند. در هر صورت محدوده مشاهده اي اشكال مزبور نهايتاً به عنوان محدودة‌ بيابان در نظر گرفته شده است كه در نقشه شماره 6 آورده  شده است.

  مساحت عوارض بياباني استان مركزي از ديدگاه ژئومورفولوژي