منابع طبیعی

با توجه به توضيحات عنوان شده خاکها از نظر قابليت اراضي وسريهاي داراي محدوديت در استان تهران وهمچنين با درنظر گرفتن تعاريف موجود از بيابان و شرايط اكولوژيك مناطق بياباني، پارامترهائي مد نظر قرار گرفته‌اندكه محدوديت رشد بيولوژيكي و شرايط اكولوژيكي را تداعي كنند. لذا مناطق بياباني استان تهران از ديد كارشناسي و بر اساس مطالعات انجام گرفته و اطلاعات موجود بشرح ذيل تعيين گرديده است.

- شوري خاك

از نظر شوري خاك با توجه به اهميت و ارزش بالاي افق سطحي متوسط وزني شوري در كل افق خاك مد نظر قرار گرفته است. لذا متوسط شوري بر اساس تناسب اراضي بشرح ذيل تعيين و خاك‌هائي كه داراي E C بزرگتر از چهار دسي زيمينس بيشتر باشند. جزء خاكهاي مناطق نيمه‌بياباني و بياباني محسوب مي‌شوند. جهت متوسط وزني افقهاي خاك بشرح جدول 3ـ21 تعيين مي‌‌گردد. لازم به ذکر است که در خصوص رقم مذکور بايد هماهنگ کنندگان ملي به نتيجه مشخص با توجه به شرايط موجود برسند.

پس از مشخص شدن EC خاك تقسيم‌بندي بشرح ذيل صورت مي‌گيرد.

1 ـ خاكهائي با EC بزرگتر از 8 دسي زيمنس بر متر خاكهاي بياباني

2 ـ خاكهائي با EC بين 4 تا 8 دسي زيمنس بر متر خاكهاي نيمه بياباني

3 ـ خاكهائي با EC كوچكتر از 4 دسي زيمنس بر متر خاكهاي غير بياباني

- عمق خاك

بدليل اهميت عمق خاك در رشد و توسعه گياهان و افزايش عمق باعث گسترش شرايط مناسب اكولوژيكي در اراضي مي‌شود. لذا خاك‌هائي كه داراي عمق كمتر از 10 سانتيمتر باشند مد نظر قرار گرفته‌اند.

بنابراين از نظر عمق خاك خاكهاي مناطق بياباني بشرح ذيل تقسيم‌بندي مي‌شوند.

1 ‌ـ خاكهائي با عمق كمتر از 10 سانتيمتر جزء مناطق بياباني.

2 ـ خاكهائي با عمق بين 10 تا 20 سانتيمتر جزء مناطق نيمه بياباني.

3 ـ خاكهائي با عمق بيش از 20 سانتيمتر جزء مناطق غير بياباني.

 – خاكهاي قليائي

بر اساس جدول مذكور متوسط S.A.R در خاكهاي محاسبه شده و مناطق بياباني از غير بياباني بشرح ذيل و با توجه به متوسط وزني S.A.R از هم تفكيك مي‌شوند.

1 ـ خاكهائي با S.A.R بزرگتر از 12 جزء مناطق بياباني.

2 ـ خاكهائي با S.A.R كوچكتر يا مساوي 12 جزء مناطق غيربياباني (نقشه شماره 3-22).

  – بافت خاك

متوسط وزني بافت پروفيل خاك جهت تفكيك شرايط بياباني از غيربياباني مد نظر قرار مي‌گيرد.

خاكها رسي بدون ساختمان با نفوذپذيري بسياركندجزء خاكهاي مناطق بياباني.

خاكهاي با درصد سنگريزة بالاي 75 درصد (ذرات بزرگتر از 5/2 سانتيمتر)

خاكهاي با درصد قلوه سنگ بالاي 35 درصد (ذرات بزرگتر از 5/7 سانتيمتر)

خاكهائي كه متوسط وزني سنگريزه و قلوه‌سنگ آنها بالاي 60 درصد باشد تا عمق 30 سانتيمتري نيز جزء خاكهاي بياباني محسوب مي‌شوند.

– مواد‌آلي

بدليل اهميت مواد آلي از رشد و توسعه گياهان و شرايط مناسب اكولوژيك تقسيم‌بندي ذيل از نظر مقدار مواد آلي خاك صورت گرفته است.

1 – خاكهائي با ماده آلي كمتر از 2/0 درصد جزء خاكهاي مناطق بياباني.

2 - خاكهائي با ماده آلي بين 2/0 تا 4/0 درصد جزء خاكهاي مناطق نيمه بياباني.

3 - خاكهائي با ماده آلي بيشتر از 4/0 درصد جزء خاكهاي مناطق غير بياباني.

- تكامل

خاكهاي بدون تكامل كه داراي هيچگونه افق ژنتيكي و بيولوژيكي نيستند نيز جزء خاكهاي مناطق بياباني طبقه‌بندي مي‌شوند.

- كفه‌هاي رسي و سله‌بندي خاكها

خاكهائي كه در اثر خشك و تر شدن حجم آنها كاهش و افزايش شديد پيدا كرده و ايجاد سله در سطح خاك مي‌كنند جزء خاكهاي بياباني محسوب مي‌شوند. با توجه به اهميت سله در جلوگيري از رشد گياهان اين عامل به صورت مجزا آورده شده است.

- سطح آبهاي زيرزميني

با توجه به اينكه بالا بودن سطح آبهاي زيرزميني علاوه بر كاهش رشد گياهان بخصوص گياهان حساس مي‌تواند در اثر نيروي شعريه باعث انتقال املاح به سطح خاك و شور شدن آن گردد. لذا سطح آبهاي زير زميني بعنوان عامل نسبتاً مهمي در تفكيك بيابانها بشرح ذيل مد نظر قرار گرفته است.

1 – خاكهائي كه داراي عمق سطح آب زير زميني كمتر از يك متر هستند - مناطق بياباني.

2 - خاكهائي كه داراي عمق سطح آب زير زميني بين يك تا دو متر هستند - مناطق نيمه بياباني.

3 - خاكهائي كه داراي عمق سطح آب زير زميني بيشتر از دو متر هستند- مناطق غير بياباني.

هر چند كه غلظت و نوع املاح نيز در حركت املاح و صعود شعريه مؤثر است. ولي اين تقسيم‌بندي با توجه به شرايط استان صورت گرفته است.

- گچ

بدليل اهميت زياد گچ در حاصلخيزي و باروري خاكها، و اينكه بالا بودن آن مي‌تواند عامل مهمي جهت كنترل رشد و توسعه گياهان باشد و با توجه به وجود تشكيلات گچي مستقل يا همراه با مارن تقسيم‌بندي ذيل جهت تفكيك بيابانها از نظر مقدار گچ صورت گرفته است.

- خاكهائي كه متوسط وزني گچ پروفيل آنها بيشتر از 35 درصد باشد بياباني.

- خاكهائي كه متوسط وزني گچ پروفيل آنها بين 35 تا 15 درصد باشد- نيمه بياباني.

- خاكهائي كه متوسط وزني گچ پروفيل آنها كمتر از 15 درصد باشد- غير بياباني.

يكي از خصوصيات مناطق بياباني از نظر خاكشناسي وجود خاكهاي رگوسل درمناطق خشك مي‌باشد. از آنجائيكه اين نوع خاكها درمناطق مرطوب نيز وجود دارند بنابراين خاكهايي كه فقط درمناطق خشك وجود دارند ملاك عمل واقع شده وبه عنوان يك لايه بياباني نشان داده شده است. با در نظر گرفتن كليه پارامترهاي مذكور مناطق بياباني، نيمه‌بياباني و غير بياباني از ديد خاكشناسي تفكيك گرديده است كه از اين نظر وسعتي برابر با 507049 هكتار از مساحت استان تهران را بيابانهاي خاكشناسي تشكيل مي دهند.

                                          استان تهران

۳-9-4- سريهاي خاكهاي جنوب تهران كه داراي محدوديت ميباشند

در جنوب غرب، جنوب شرق و جنوب استان تهران و همچنين نواحي مركزي حدود 13 سري خاك وجود دارد كه هر كدام از سريهاي خاك داراي زير سري و يا فازهاي مختلفي هستند. بر اساس خصوصيات بافت سطحي و درصد شيب اين زير سري ها يا فازها از هم تفكيك گرديده است.  خاكهاي عنوان شده داراي محدوديتهائي هستند. كه ميتوان آنها را جزء خاكهاي بياباني محسوب كرد. بهمين جهت ذكر سري خاكهاي عنوان شده و همچنين بررسي نيمرخ اين خاكها ميتواند از اهميت زيادي جهت بررسي بيابان از ديد خاكشناسي باشد. محدوديت موجود در سريهاي مذكور به صورت خلاصه ذيلاً عنوان شده است.

3-9-4-1- سري خاك سرخه حصار

                در اين سري عمق خاك كم با سنگريزه زياد و مقدار قلوه سنگ بالا ميباشد. كه عامل محدود كننده رشد گياهان و حاصلخيزي كم اين خاك ميباشد. بهمين جهت مي توان خاك مذكور را جزو خاكها مناطق بياباني محسوب كرد.

3-9-4-2- سري خاك باقر آباد

                اين سري خاك نيز داراي بافت سبك و سنگريزه زياد است. همچنين عمق سولوم خاك (A+B) كم ميباشد، لذا مانند خاك سري سرخه حصار جزو خاكهاي بياباني محسوب مي شود. از سوي ديگر رژيم رطوبتي خاكهاي اين منطقه نيز Aridic است. كه اين عامل، مي تواند بعنوان عامل اصلي خاكهاي بياباني محسوب شود.

3-9-4-3- سري خاك فرون آباد

                خاك فرون آباد بدليل داشتن رژيم رطوبتي Aridic و مقدار محدوديت شوري جزو خاكهاي بياباني محسوب مي شود. كه در نقشه شوري نيز عنوان گشته است.

3-9-4-4-سري خاك شهر ري

                خاك سري شهر ري بدليل داشتن مقدار زياد نمك و شوري خاك بخصوص در خاك سطحي و همچنين بالا بودن آب زيرزميني شور در اين ناحيه و رژيم رطوبتي Aridic، جزء خاكهاي بياباني محسوب ميشود.

3-9-4-5- سري خاك فيروزآباد

                خاك مذكور تا حدود زيادي شبيه سري خاك شهر ري بوده ولي مقدار شوري در آن كمتر است همچنين سطح آب زيرزميني شور در اين منطقه بالا بوده و رژيم رطوبتي آن نيز Aridic است.

3-9-4-6- سري خاك شمس آباد

                اين خاك با شوري بالا و در قسمتهائي از آن با سطح آب زيرزميني بالا و بدليل محدوديتهاي عنوان شده و همچنين رژيم رطوبتي Aridic جزء مناطق بياباني از ديد خاكشناسي ميباشد.

3-9-4-7- سري خاك قاسم آباد

                اين سري نيز داراي شوري در افق خاك بخصوص قسمت سولوم و همچنين رژيم رطويتي Aridic است.

3-9-4-8- سري خاك حسين آباد

                در اين سري آب زيرزمين بالا بوده كه عامل محدود كننده است و همچنين مقدار شوري نيز بعنوان عامل محدود كننده ديگر است. مضاف بر اينها رژيم رطوبتي منطقه نيز Aridic است.

3-9-4-9- سري خاك خاتون آباد

                بدليل وجود شوري و رژيم رطوبتي Aridic اين خاك جزو خاكهاي بياباني محسوب ميشود.

3-9-4-10- سري خاك دورسون آباد

                از محدوديتهاي اين سري خاك، شوري بالا، قليائيت زيادو سطح آبهاي زيرزميني بالا است و همچنين رژيم رطوبتي Aridic، كه اين منطقه از مقطع خاك جزو منطقه بياباني محسوب ميشود.

3-9-4-11- سري خاك كهريزك

                اين خاك همانند سري خاك دورسون آباد داراي محدوديتهاي شوري، قليائيت، بالا بودن سطح آبهاي زيرزميني شور و همچنين رژيم رطوبتي Aridic ميباشد.

3-9-4-12- سري خاك گل تپه

                اين سري خاك داراي محدوديتهاي بسيار شديد شوري، قليائيت و سطح نو، آب زيرزميني بالاست كه مضاف بر آن داراي رژيم رطوبتي Aridic نيز ميباشد.

3-9-4-14- سري خاك مقيم آباد

                اين سري داراي شوري متوسط و قليائيت بسيار زياد است. همچنين در اكثر قسمتها داراي سطح سفره بالا مي‌باشد.

3-9-4-15- سري خاك عشق آباد

                اين سري هم داراي شوري بسيار زياد و هم قليائيت بالاست و سطح آبهاي زيرزميني نيز در آن بسيار بالا بوده كه باعث شوري و قليائيت سولوم خاك شده است.

3-9-4-16- سري خاك نظرآباد

اين سري خاك داراي محدوديت بافت، شوري زياد، قليائيت بالا و سطح سفره بالا ميباشد. همچنين رژيم رطوبتي آن Aridic است. با توجه به سري خاكهاي عنوان شده از نظر تعيين قلمرو بيابانها سري خاكهاي ذيل جزو خاكهاي مناطق بياباني مي‌باشند. به همين جهت خاكهاي مذكور  (شرح زير) در نقشه‌هاي پيوستي جزء يكي از محدوديتهاي خاكهاي مناطق بياباني عنوان شده اند.

1ـ سري خاك فيروزآب كه در واحد اراضي 5.8 واقع شده است. به دليل محدوديت آب زيرزميني شور بالا

2ـ سري خاك عباس آباد كه در واحد اراضي 6.1 واقع شده است. به دليل قليائيت زياد

3ـ سري خاك شمس آباد كه در واحد اراضي 7.1 واقع شده است. به دليل شوري بالا و قليائيت زياد

4ـ سري خاك حسين آباد كه در واحد اراضي 10.3 واقع شده است. به دليل شوري بالا آب زيرزميني

5ـ سري خاك دورسون آباد كه در واحد اراضي 12.3 واقع شده است. به دليل شوري بالا آب زيرزميني

6ـ سري خاك قلعه نو كه در واحد اراضي 13.2 واقع شده است. به دليل قليائيت بالا

7ـ سري خاك گل تپه كه در واحد اراضي 15.1 واقع شده است. به دليل شوري زياد آب زيرزميني

8ـ سري خاك مقيم آباد كه در واحد اراضي 16.1 و 16.2 واقع شده است. به دليل شوري زياد آب زيرزميني

9ـ سري خاك عشق آباد كه در واحد اراضي 17.1 واقع شده است. به دليل شوري زياد آب زيرزميني

10ـ سري خاك نظرآباد كه در واحد اراضي 18.1 واقع شده است. به دليل شوري زياد آب زيرزميني

با در نظر گرفتن اطلاعات فوق و محدوديتهاي موجود در خاكها كه شامل شوري، قليائيت، بافت شني، سطح بالاي سفره و مقدار گچ است.

استان تهران

 بيابانهاي استان بوشهر

با استفاده از محدوديت‌هاي خاكشناسي برشمرده نسبت به جداسازي مناطق بياباني استان بوشهر از ديدگاه خاكشناسي اقدام گرديد. اين محدوديت‌ها شامل شوري، قليائيت، كفه‌هاي رسي و سله بسته، گچ و حضور رگوسول‌ها مي‌باشد كه در ذيل به آنها پرداخته شده است.

 - خاكهاي شور

شوري خاك كه نشان دهنده مجموع املاح خاك مي‌باشد در شناسايي خاك‌هاي مناطق بياباني اهميت فوق‌العاده‌اي دارد. هرچند به نظر مي رسد كه در تقسيم‌بندي خاك‌هاي شور بايستي تجديدنظر كلي صورت گيرد. چراكه بعنوان مثال در استان بوشهر بسياري از خاك‌هاي مورد استفاده كشاورزي، داراي شوري بيشتر از استانداردهاي موجود است. با استفاده از روش وزني كه اساس آن امتيازدهي به اعماق خاك بمنظور تعيين شوري ميانگين خاك است، نسبت به جداسازي خاك‌هاي شور اقدام گرديد بر اساس نتايج بدست آمده بيش از 650 هزار هکتار از اراضي استان جزء خاک هاي شور مي باشد

- خاك‌هاي قليايي

نسبت جذب سديم (SAR) نيز در تعيين خاك‌هاي بياباني از غيربياباني از اهميت بالايي برخوردار است. بر اساس مطالعات انجام شده، خاك‌هاي قليايي استان بوشهر معمولاً داراي شوري بالايي نيز هستند و جزء خاك‌هاي شور و قليايي قلمداد مي‌شوند. بر اساس مطالعات انجام شده حدود 270 هزار هکتار از خاكهاي استان مشکل قليائيت دارند.

- خاك‌هاي رسي و سله بسته

بالا بودن درصد رس در خاك موجب ايجاد حالت سله و درنتيجه محدوديت رشد گياهان مي‌شود. بالا بودن رس موجب كاهش نفوذپذيري، نامناسب شدن تهويه خاك و نهايتاً عدم وجود ساختمان مناسب خاك مي‌شود. بر اساس مطالعات انجام شده بيش از 342 هزار هکتار از اراضي استان داراي خاک هاي رسي و سله بسته مي باشد.

- گچ

حضور زياد گچ در طول پروفيل خاك بعنوان يك عامل محدود كننده به شمار رفته و نشان دهنده شرايط بياباني در يك منطقه است. وجود تشكيلات زمين شناسي حاوي گچ مانند آغاجاري و گچساران سبب حضور گچ در طول پروفيل شده است. با استفاده از روش ميانگين وزني، خاك‌هاي داراي متوسط وزني 35 درصد بياباني، خاك‌هاي داراي متوسط وزني 15 تا 35 درصد نيمه بياباني محسوب مي شوند. بر اين اساس در بيش از 6200 هکتار از ارضي استان خاک هاي گچي مشاهده مي گردد.

بر اساس اطلاعات بدست آمده بيش از يک ميليون هکتار از اراضي استان بوشهر از نظر خاکشناسي در زمره خاک هاي بياباني به شمار مي روند. در جدول زير مساحت هر کدام از محدوديت هاي موجود در خاک هاي استان آمده است. لازم به ذکر است در برخي اراضي دو يا سه محدوديت مشاهده مي شود. لذا هم پوشاني در برخي موارد اجتناب ناپذير است.

                                      مساحت انواع خاكهاي بياباني در استان بوشهر