منابع طبیعی

به روزهاي پاياني ماه مبارك رمضان رسيديم ضمن آروزي قبولي طاعات و عبادات شما عزيزان در پيشگاه خداوند متعال ، پيشاپيش عيد سعيد فطر را بشما تبريك مي گويم اميدوارم روحيه خداجويي اين ماه براي تمام ايام مستدام بماند. در اين رابطه پند لقمان حكيم به فرزندش را يادآوري مي كنم كه گفت:

هزار حكمت آموختم و از آن، چهار صد حكمت انتخاب كردم . از چهارصد، هشت تا را برگزيدم كه جامع كمالات است:

دو چيز را هميشه فراموش مكن

1-      خدا را

2-      مرگ را

و دو چيز را هميشه فراموش كن

1- به كسي خوبي كردي،

2- كسي به تو بدي كرد

و اما چهار تاي ديگر

- به محلي وارد شدي زبان نگهدار

- به سفره اي وارد شدي شكم نگهدار

- به خانه اي وارد شدي چشم نگهدار

- به نماز ايستادي دل نگهدار

اين هم كوچكترين توريست كوير! !

پتانسيل هاي بالقوه كوير:

كويرها گرچه براي ايجاد پوشش گياهي استعداد كافي ندارند و حتي سازگار ترين بوته ها و درختچه هاي شوره پسند به دلیل شوري زياد نمي توانند در آنجا مستقر شوند، ولي همين اراضي شور رها شده و به ظاهر بي فايده در بعضي از زمينه هاي اقتصادي داراي پتانسيل هاي بهره دهي خوبي مي باشند كه بدليل حاكم بودن شرايط آب و هوايي نامساعد توجه كمتري به اين گونه مناطق شده است. در اينجا به منابع اقتصادي كوير اشاره مختصري می شود.

1ـ نمك طعام : در اكثر كويرهاي ايران ساده ترين ماده اي كه جمع آوري مي‌شود، نمك طعام است بسياري از روستاييان حاشيه كوير با روشهاي ساده اقدام به جمع آوري نمك مي نمايند بطور مثال در كوير نمك بجستان كه خود ناظر اين كار بوده ام مردم با كندن گودالهايی آب شور را به آنجا هدايت و پس از تبخير آب، نمك را جمع آوري كرده و به فروش مي رسانند. در كوير بزرگ نمك در جنوب سمنان گنبدهاي نمكي فوق العاده عظيمي وجود دارد كه درجه خلوص نمك آنها به 95/99 درصد مي رسد و از نظر اقتصادي داراي ارزش بالايي مي باشند به طور مثال ذخيره يكي از اين گنبدها حدود يك ميليارد تن برآورد مي شود. نمك طعام علاوه بر احتياج انسان در صنعت كاربرد نسبتاً گسترده اي دارد به طوريكه در گندزدايي و همچنين براي تهيه سديم، كلر، اسيدكلريدريك، دي اكسيد سديم كه در كارخانه هاي نساجي جهت سفيد كردن الياف به كار مي رود، در لامپ سازي ، شيشه سازي،‌ صابون سازي و غيره مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

2ـ كلرورپتاسيم: بررسيهاي انجام شده طي سه سال توسط كارشناسان سازمان زمين شناسي كشور، بخصوص در كوير بزرگ ايران نشان داده است كه از آب شور موجود در پلاياي آن مي توان با استفاده از انرژي خورشيدي نمك پتاس دار استخراج نمود و ماده اوليه يك كارخانه بزرگ توليد كلرور یا سولفات پتاسيم را با ظرفيت حداقل 500 هزار تن كنستانتره در سال تامين نمود. اين ميزان ماده معدني با ارزش علاوه بر تامين نياز كشور مي تواند به خارج از كشور صادر شود و بخشي از نيازهاي ارزي كشور را نیز بر آورده كند. تركيبات پناس دار در تهيه كود شيميايي و مواد شيميايي چون يدور پتاسيم، نيترات پتاسيم، كربنات پتاسيم، سود سوزآور، و غيره كاربرد گسترده اي دارد.

3-گوگرد: نحوه تشکیل گوگرد در مناطق خشک و بیابانی در اثر تخریب مواد رسوبی گوگرد دار مثل گچ و انیدریت می باشد. بیرون زدگی این ماده معدنی در 40 تا 50 کیلومتری جنوب سمنان است و ذخیره آن حدود 7 ملیون تن برآورد شده است. مصارف صنعتی گوگرد بسیار متنوع بوده به طوری که از این ماده در تهیه اسید سولفوریک و ترکیبات دیگر آن، در صنایع کاغذ سازی و رنگ سازی صنایع تهیه مواد کائوچو و مواد منفجره، به علت خاصیت ویروس کشی آن در ضد عفونی کردن اشیا، در صنایع کبریت سازی، لاستیک سازی، کود شیمیایی و در کشاورزی برای مبارزه با آفات نباتی استفاده می شود. يقينا علاوه بر مواد معدنی فوق چه بسا بسیاری از ترکیبات دیگر وجود داشته باشند که هنوز بررسی لازم در مورد آنها به عمل نیامده است. امید است در آینده بتوانیم این پتانسیل های بالقوه را در کویر شناسایی و از آن ها به طور اصولی بهره برداری کنیم.

۴-جذب توریست:

اكوتوريسم پديده ارزشمندي است كه در كشور ما كمتر به آن توجه شده است با برنامه ريزي و سرمايه گذاري هاي تازه در اين زمينه مي توان به درآمدهاي ارزي كشور افزود. مناظر زيباي كويري كه وقتي كويرشناسان و بزرگان علوم زمين‌شناسي و جغرافياي طبيعي ايران با تجربه‌ي طولاني خود از آن سخن مي‌گويند، آدم مات و مبهوت مي ماند، مي‌تواند در نوع خود سالانه هزاران گردشگر طبيعت‌دوست را روانه ايران كند. برخي از كشورهاي جهان كه شرايط مشابهي دارند در زمينه جذب توريست اقدامات قابل توجهي انجام داده اند

مطالب مرتبط در همین زمینه را در آدرس زیر بخوانید:

  http://khosromk.blogfa.com/cat-3.aspx

راههاي جلوگيري از پيشروي كوير:

در اين مرحله راه حلي كه در درجه اول به ذهن اكثر افراد مي رسد پيشنهاد مبارزه بيولوژيك يا ايجاد پوشش گياهي در كوير است در حالي كه بسياري از كويرهاي ايران به دليل شوري بيش از حد پذيراي ايجاد پوشش گياهي نمي باشد. بهر حال كوير هايي كه در اعماق فلات ايران وجود دارند چنانچه بدور از اراضي زراعتي و محل هاي مسكوني باشند ضرورت فوري براي مبارزه آنها لازم نمي باشد و به جاي آن مي توان به احياء اراضي بياباني كه داراي امكانات بالقوه بالاتري مي باشد، پرداخت و در نقاطي كه كوير خطراتي براي اراضي زراعتي و محل هاي مسكوني مجاور دارد بايستي تا حد امكان نسبت به جلوگيري از پيشروي آنها اقدام شود.

براي جلوگيري از پيشروي كوير بايستي نخست عواملي كه باعث اين كار مي شوند شناسايي و در جهت رفع و يا اصلاح آنها اقدامات لازم را انجام دادكه در زير به چند نمونه اشاره مي شود.

1- گفتيم كه يكي از موارد پيشروي كوير برداشت بي رويه از آبهاي زيرزميني حاشيه كوير است و در حال حاضر نظارت و كنترل اين كار به عهده سازمان هاي آب منطقه اي مي باشد و منابع طبيعي نمي تواند در اين مشكل دخل و تصرفي داشته باشد، ولي مي تواند در جهت رفع اين مشكل قدمهاي موثر ديگري بردارد بدين منظور مي توان با استفاده از فنون آبخيزداري نسبت به تغذية آبخانه ها اقدام نمود يعني قبل از رسيدن سيلابها به كوير نسبت به پخش و نفوذ آنها در مناطق دشت سر و يا محل‌هاي مناسب ديگر كه خطر شوري وجود نداشته باشد اقداماتي انجام داد البته از نظر شناخت تشكيلات زمين شناسي بايستي مطالعات لازم انجام شود با اين كار هم از توسعه كوير جلوگيري شده و هم كمكي در جهت انباشت آب سفره هاي زيرزميني خواهد شد.

2ـ براي جلوگيري از گسترش كوير كه بوسيله حركت آبهاي زیر زميني و روي زميني شور به اطراف صورت مي گيرد مي توان از استعدادهاي بالقوه خود كوير استفاده نمود. معمولاً حد خارجي كويرها را ناهمواري كوچكي مانند ابرو در بر گرفته است که اصطلاحا ناهمواری ابرویی یا عینکی نامیده می شود. این ناهمواری در اثر تجمع مواد رسوبي كه اغلب رسي مي باشند ايجاد مي گردد و ناهمواري معمولاً بوسيله پوشش گياهي از گياهان شور پسند پوشيده شده است. البته رشد گياهان بستگي به ميزان نمك موجود در خاك دارد. بنابراين اگر در كفه نمكي كوير بعلت شوري زياد امكان استقرار پوشش گياهي نمي باشد ولي وجود سفره آب زيرزميني شور نزديك به سطح زمين كه در اطراف بسياري از كويرها وجود دارد باعث مي شود كه قشر خاكي اطراف كوير عليرغم بارندگي كم و تبخير زياد از رطوبت قابل توجهي برخوردار باشد. وجود چنين سفره آب شوري يك خوش شانسي طبيعي براي كويرها محسوب مي شود زيرا مي توان از اين آب تحت الارضي كم عمق شور در ايجاد پوشش گياهي كويري و شوره پسند بهره جست  و كوير را مهار و كنترل كرد كوير به همان اندازه كه در گسترش و تجاوز به حيات سركش است به همان اندازه در مقابل اراده انسان تسليم است.

تسليم كوير در برابر كوير زدايي را مي توان عمدتاً بدليل استعدادهاي بالقوه کوير دانست و اين يك موقعيت مناسب براي كوير است . نگارنده خود از نزديك پوشش درختچه اي سرسبز حاشيه كوير نمك بجستان را مشاهده نموده است كه حتي در بين بوته ها پودر سفيد نمكي كاملاً نمايان است. به اين ترتيب با الهام از طبيعت مي توان ایجاد پوشش گياهی شوره پسند كويري را در نوارهاي خاص به انجام رساند. وجود اين گياهان كويري بر روي نوارهاي رسي حاشيه باتلاق نمك باعث پايين نگه داشتن آب تحت الارضي سطحي گشته و طبعاً از عوارض نامساعد كوير نظير افزايش شوري جلوگيري مي‌كند و يكي از عوامل كاهش سطح كويرها،  نتيجه همين تبخير و تعرق گياهان در آن منطقه مي باشد.

به اين ترتیب پوشش گياهي حاشيه كوير در مهار و كنترل كوير نقش بسيار تعيين كننده اي دارد زيرا اغراق نيست اگر بگوئيم اوج پيشروي كوير در همين نوار از خاك هاي معمولاً سنگين و حاوي آب شور كم عمق اتفاق مي افتد، چون در اين نوارها نمك از طريق آب زيرزميني سطحي و طوفانهاي شديد و انتشار از سطح خاك، اطراف خود را آلوده ساخته و براحتي مزارع و دشتهاي اطراف خود را آسيب مي‌رساند.

چگونگي پيشروي كوير:

عامل گسترش كوير را بايد در فاكتورهايي كه شوري منابع آب و خاك را سبب مي شوند بررسي كرد. بايد توجه داشت در فلات خشك ايران آنجايي كه شوري منابع آب و خاك از حد بحراني خود تجاوز كند بمعني ظهور شرايط كويري است و بالاخره با پيشرفت بدون برگشت درجه شوري به غالب شدن مطلق كوير خواهد انجاميد. گسترش شوري در فلات ايران تنها به پهنه هاي پوشيده از نمك تحت عنوان كفه ها و باتلاق‌هاي نمك و سفره هاي آب شور زير زميني محدود نيست، بزرگترين مشكل وجود تشكيلات زمين شناسي محتوي رسوبات تبخيري چون گچ و نمك مي باشد كه تقريباً در اكثر نقاط ايران وجود دارد. بطور كلي كويرهاي نمكي به صورت مركز اصلي پخش نمك عمل مي كنند كه در بخش سطحي توسط آب و احياناً باد و در قسمت عمقي بوسيله نفوذ جريان آب شور اثرات مخرب خود را در زمين هاي اطراف برجای مي‌گذارد. راههاي پيشروي كوير را مي توان به صورت زير بر شمرد.

1ـ برداشت بي رويه از آبهاي زيرزميني حاشيه كوير: در اثر اين كار علاوه بر افت شديد سطح سفره هاي زيرزميني بحران ديگري به صورت شور شدن ذخائر آبي را بايد يادآور شد كه به علت بر هم خوردن تعادل بين آب شور و شيرين سبب پيشروي جبهه هاي آب شور در بستر آب شيرين سفره هاي زيرزميني مي شوند. افزايش تدريجي درجه شوري آب زيرزميني در دست بهره برداري آغازي جدي براي نمكزايي و نهايتاً تخريب منابع اراضي در جهت كويري شدن مي‌باشد.

خطر شور شدن اراضي در سواحل دريا به علت برداشت بي رويه از آب‌هاي زير زميني نيز وجود دارد البته در سواحل درياي مازندران به علت شرایط آب و هوايي مرطوب امكان تجمع املاح محلول در دشت هاي ساحلي بسيار محدود است ولي تجمع نمك در سواحل خليج فارس و درياي عمان در جنوب كشور با توجه به شرايط آب و هوايي بشدت گرم، تبخير بالا و نزولات جوي اندك از طرف دريا بطرف ساحل رو به افزايش است.

2ـ آب هاي جاري و سطحي و باران: باران هاي سيل آسا و كمياب در مناطق خشك مي توانند با ايجاد سيلاب، رسوبات نمكدار و گچي را از ارتفاعات تا انتهاي مسيل حمل نمايند . همچنين آب هاي جاري سطحي با وجود ناچيز و ضعيف بودن قادرند با شستشوي تدريجي گنبدهاي نمك واقع در سطح زمين يا معادن نمك در حال استخراج مناطق وسيع تحت نفوذ خود را آلوده به شوري سازند. این شستشوي تدريجي در دراز مدت منتهي به كويري شدن منطقه مي شود.

3ـ باتلاق ها: باتلاق هاي نمك كه در انتهاي حوضه هاي آبريز آبهاي شور قرار دارند و به صورت كوير نمك در آمده اند مي توانند از طريق پذيرش آب هاي شور و توسعه سطح خود و تبخير مجدد آب بر دامنه كوير بيفزايند.

4ـ باد و طوفان: در بعضي مناطق كه قشر سطحي و شور كفه كويرها به صورت پودر نمك مي باشند ( كويرهاي سديمي) باد مي تواند به عنوان يك عامل حمل نمك در كوير به حسآب آيد زيرا باد قادر است اين ذرات را به نقاط اطراف و حتي دوردست حمل نمايد.

مسلماً در اين نقل و انتقالات اراضي مناسب و مساعد كشت و كار مسير خود را آلوده به شوري خواهد كرد باد و طوفان در اقيانوسها و درياها نيز اين كار را بوسيله قطرات بسيار ريز آب حاصل از امواج مي تواند انجام دهند. بر اساس اندازه گيري هايي كه در جنوب فرانسه انجام شده است سالانه در هر متر مربع زمين 25 تا 40 گرم كلرورسديم از پديده قطرات آب دريا آلوده به شوري مي شود كه در طي ساليان دراز و تكرار اين عمل اراضي شور و كويري بوجود مي آيد.

عوامل ديگري نيز همچون گرمي و خشكي هوا و بالا آمدن آب شور، ‌گنبدهاي نمكي، آبياري اراضي با آب شور و . . . در پيشروي كوير دخالت دارند كه براي جلوگيري از اطاله كلام فرصت تشريح يكايك آنها نمي باشد.

 ......ادامه دارد....

رئوس كلي زمينه هاي پژوهشي منابع آب در بیابان

                                                        بخش پایانی

ب- بازسازي و مديريت بهره برداري

آزمون و معرفي شيوه هاي مناسب و پايدار بازسازي و بهره برداري از منابع آب، خاك و ديگر منابع و حتي كار مايه هاي طبيعي ، با تكيه بر دانشهاي بومي و فناوري هاي روز به منظور فراهم كردن امكان سكونت و اشتعال جوامع انساني مولد و غير مخرب در بيابانهاي طبيعي و سرزمينهايي كه در معرض تخريب ( بيابان زايي ) هستند ، موضوع كار پژوهشي در اين زمينه است . آزمون شيوه هاي معيشت جايگزين متناسب با محدوديتها و مزيتهاي سرزمين ، مانند كشت گياهان دارويي و صنعتي يا زراعت محصولات گرانقيمت مقاوم به خشكي و كم آبياري ، جستجو و معرفي روشهاي كم آبياري و بي نياز از خاك ورزي هاي مستمر و يا توليد كالا و خدمات غير وابسته به آب و زمين و پوشش گياهي ، مانند صنايع دستي ، پرورش دامهاي ويژه ، انتقال بخشي از چرخه توليد يك كالاي صنعتي به منطقه ، گردشگري ، بهره برداري از املاح و مواد معدني مي تواند از فشار جاري بر منابع آب و اراضي بكاهد. بديهي است كه در غياب مقررات بازدارنده بهره برداري هاي نادرست از منابع خاك و آب ، راه حل اين مشكل معرفي كار جايگزين با بازده اقتصادي معادل است .

1- تحقيق در زمينه روشهاي بهره برداري، صرفه جويي و حفاظت منابع آب:

مسائل مربوط به استحصال، تنظيم و ذخيره‌سازي، انتقال و توزيع آب در كشور كه در حال حاضر با افزايش جمعيت و رشد فزاينده تقاضا براي آب و خدمات وابسته به آن روبه‌رو است باعث تنزل كميت و كيفيت منابع آب سطحي و زيرزميني، تخريب محيط‌زيست ناشي از توسعه شهرنشيني و صنعتي شدن و تغييرات كاربري اراضي شده است و منابع آب كشور را در تنگناها و فشارهاي فزاينده‌اي قرار داده است. اين وضعيت مخصوصا در مناطق بياباني بسيار بغرنج تر است. تبخير شديد آب در مناطق بياباني و روش هاي نادرست مورد استفاده براي آبياري و گونه هاي نامناسب گياهي سبب اتلاف بيشتر آب مي شود. از اين رو با انتخاب گياهان مناسب، اصلاح الگوي كشت و اصلاح استراتژي‌هاي آبياري و استفاده از تكنيك هاي جديد و علمي از جمله آبياري كوزه اي ، قطره اي ، انواع پليمرهاي جاذب و امثال آن مي توان به مقدار زيادي در مصرف آب صرفه جويي كرد. احياي روش هاي بومي در زمينه بهره گيري از بارش هاي جوي بويژه توسعه روشهاي سنتي از جمله آب انبارها، بندسارها، يخدان ها و امثال آن نيز مي تواند براي بهره برداري از منابع آب اندك اينگونه مناطق در سرفصل طرحهاي تحقيقاتي اين گروه قرار گيرد.

2-تحقيق در زمينه چگونگي سيل‌خيزي آبخيزهاي كشور و روشهاي مهار بخردانه آن براي جلوگيري از بيابان زايي

بروز و تشديد سيلابهاي مخرب در حوضه هاي آبخيز كشور علاوه بر هرز روي آبهاي سطحي در سراب حوضه و كاهش تغذيه طبيعي آبخوانها سبب فرسايش خاكهاي حاصلخيز و انباشت بيش از پيش آن در پاياب حوضه و توسعه كفه هاي نمكي و كويرها مي شوند. ايجاد سازه‌هاي كوچك آبي و خاكي در اراضي كوهستاني به‌منظور تسريع در نفوذپذيري آب، انحراف سيلاب براي پخش محمولات رواناب و سيل ( خاك و فضولات دامي ) روي زمينهاي فرسوده براي خاكسازي و جسبندگي ماسه هاي روان و در معرض باد، احياي مراتع و افزايش بازده مزارع ديم از جمله زمينه هاي تحقيقاتي هستند كه هر كدام مي توانند راهكارهاي كاربردي مناسب را براي كنترل بيابان معرفي نمايند.

3- تحقيق در زمينه شيوه هاي معيشت جايگزين متناسب با محدوديتها و مزيتهاي سرزمين براي كم كردن فشار بر منابع آب: معرفي و ترويج كشت گياهان دارويي و صنعتي يا زراعت محصولات گرانقيمت مقاوم به خشكي و كم آبياري ، جستجو و معرفي روشهاي كم آبياري و بي نياز از خاك ورزي هاي مستمر و يا توليد كالا و خدمات غير وابسته به آب و زمين و پوشش گياهي ، مانند صنايع دستي ، پرورش دامهاي ويژه ، انتقال بخشي از چرخه توليد يك كالاي صنعتي به منطقه ، گردشگري ، بهره برداري از املاح و مواد معدني مي تواند از فشار جاري بر منابع آب و اراضي بكاهد.

4- مطالعه و تحقيق در زمينه نقش كشاورزي در تخريب كمي و كيفي منابع آب:

 بخش اعظم منابع آب سطحي و زير زميني كشور در كشاورزي مصرف مي شود علاوه بر افت سطح آبهاي زيرزميني، روشهاي نادرست كشاورزي و استفاده از انواع كودها يا سم هاي مورد استفاده نيز در تخريب كيفيت آب و آلوده شدن مناطق موثر است. تحقيق در اين زمينه مي تواند دست كم توصيه هشدار هاي لازم را به متوليان امور كشاورزي براي پيشگيري از توسعه تخريب خاك و آب كه دو عامل مهم ببابانرايي است، ارايه كند

5- تحقيق در زمينه شاخص ها و مكانيابي شوري و آلودگي آب و خاك: